Shakespeare bloemen.

 

 

Dichters bBeschrijving: image002loemen, Shakespeare, Chaucer, Vondel.

Inleiding.

Deze Meester kan je op verschillende manieren bezingen. Laten we de inhoud van zijn po僧en buiten beschouwing en kijken we alleen naar het gebruik van de planten en dieren dan vallen ons, zoals bij elke schrijver, enkele dingen op.

Je ziet dat hij het taalgebruik en planten-, diersymboliek, die bij de schrijvers van zijn tijd gewoon waren, gebruikt. Hij vermeldt vrijwel geen nieuwe soorten, hoewel die in die tijd sterk in opkomst waren. Velen zijn de bekende oude planten die al eeuwen in gebruik zijn. De meeste zijn naar de beschrijving van de oude meesters als Plinius. Die zijn voor ons nog vaak vreemd genoeg, hij vermeldt bijvoorbeeld de eenhoorn en andere vreemde wezens. Dat is dan altijd een restant van oude overleveringen, geschriften. Die werden in de oudheid terdege bestudeerd.

Ze worden met hun gebruiken vermeld, net zoals de gewone Engelse planten die de meeste dorpeling kent. Omdat wij dit ons vaak niets meer zegt zijn het voor ons soms bijzonderheden. We kunnen ze daarom vaak niet plaatsen.

Opvallend is dat hun namen vrijwel nog gelijk zijn met die van tegenwoordig. Hun plaats, gebruik en symbool is vaak treffend uitgezocht voor die plaats in het verhaal zodat ze ergens voor dienen, het verhaal versterken. We leren de gebruiken van zijn tijd, de mensen, hun kleding, wat ze aten en welke sport ze uitoefenden. De moed van soldaten, ontdekkingsreizigers en handelaren die door het land trokken. De intriges van het hof. Hij vertaalt zijn idee創 over mensen in bloemen, van koningen en koninginnen tot het gewone volk, hoe ze waren en eruit zagen. Dit doet hij ook met dieren, vogels, muziek, sport en het jaarseizoen.

 

Maar altijd zijn het planten die we nog herkennen bij de velden van Avon. Hij nam vaak de soorten die de botanist Gerard vermeldde. Deze beroemde botanist studeerde in ons land zodat die plantenkennis eigenlijk ook wat van ons is. Gerard schreef een botanisch werk in 1597. Shakespeare zal zijn werk geregeld bestudeerd hebben of met hem overlegd hebben.

 

Hij was een landsman met liefde voor bloemen. Hoewel een paar po僧en helemaal geen bloemen bevatten en anderen geregeld. Er zijn wel overvloedig bloemen in zijn latere spelen, vooral in ヤThe Winterユs Taleユ. Dit werk was dan ook geschreven toen de poet in zijn Stratford leefde. Ook ヤA Midsummer Nightユs Dreamユ is vol met bloemen, mogelijk omdat in zijn geest elfjes en bloemen onafscheidelijk waren.

 

Waarschijnlijk was zijn ouderlijke huis een huis met hof, met een kruidentuin mogelijk zelfs met een fruittuin. De markt van Stratford was in zijn tijd klein, het was een gewoon plattelandsdorpje, waar weinig gebeurde of te koop was. De bloeiende weiden en de brede rivier Avon waren vlakbij zijn geboorteplaats. Wat verder waren de prachtige huizen van Warwickshire met prachtige tuinen. Hij vertrok daar omstreeks 1585 en 1589. Toen hij terugkwam was hij beroemd en populair. Hij verbleef zijn laatste jaren in het aardige huisje, met zijn mooie tuin dat hij kocht toen het succes hem toeviel.

 

Shakespeare, Hamlet iv, vii 144:

ヤCollected from all simples that have virtue.ユ ヤGetrokken uit al wat er heilzaam groeitユ

ヤUnder the moon, can save the thing from deathユ. ヤIn het ondermaanse, van de dood kan reddenユ.

In de tijd van Shakespeare leefde men dicht bij de dood, een wereld vol gevaar van oorlog en ziektes. Zijn vele verwijzingen hiernaar bewijzen hoe die zaak in zijn hoofd omging. Bloemen verschijnen in guirlandes, kransen, daarnaast zijn kruiden, simples, vertegenwoordigers van de bittere oogst van veronachtzaming, verspilde jaren, verwoesting van oorlog. Hij schijnt te voelen dat op plaatsen waar netelen groeien bloemen horen te zijn, net zoals daar vaak kwaad is waar goed zou moeten zijn. Schrijvende King Richard II denkt hij aan slecht beleid en kwaad in zijn landstreek, III, iv.36;

ヤThe noisome weeds, which without profit suckユ. ヤHet onkruid, dat schaadt, terwijl het nutteloos is als gezonde bloemenユ.

ヤThe soil's fertility from wholesome flowers....ユ. ヤDe vruchtbare sappen van de grond ontzuigtユ.

ヤ... our sea-walled garden, the whole landユ. ヤNu het rijk, die door zee omwalde tuinユ.

ヤIs full of weeds, her fairest flowers chok'd upユ. ヤVol onkruid is, verstikt zijn schoonste bloemenユ.

Vruchtbomen onge創t, zijn heggen woestユ.

Zijn taxustooi verwaarloosd, het nuttig kruidユ.

Van boze rupsen wemelend?ユ

Iedereen begrijpt wat hij bedoeld met noisome weeds.

De bloemen die de arme radeloze Ophelia draagt als ze de kamer binnenkomt van het grote kasteel Elsinore zijn niet per ongeluk gekozen. Bloemen en kruiden hebben altijd veel betekenis gehad voor het landvolk.

 

Medicinale kruiden werden "simples" genoemd en keukenkruiden waren bekend als potherbs, ze behoeden tegen ziektes, hielpen bij wonden en geurden de pot. Iedereen had kruiden die in elk huis aan een nagel hingen te drogen, sommige grotere huizen hielden kruiden in een still-room, (van distilling) of persten het sap vanwege de geuren en essences. In die tijd hielden de apotheken, de chemisten van hun tijd, kruiden, drugs (van drogen) en geurende specerijen van overzee en beschreven die voor allerhande ziektes. Er was geen apotheek zoals wij die nu kennen, de geurende apotheek van toen was befaamd en de apotheker was een belangrijk man. In ヤThe Merry Wives of Windsor, III,3,80,ユ maakt Falstaff een interessante verwijzing naar de Londense straat waar de apothekers hun zaken hielden, een straat bekend als Bucklesbury. Falstaff zei dat de overdadig geklede en geparfumeerde dandyユs van het hof roken als ヤlike Bucklesbury in simple timeユ. Die straat kon ook van veraf geroken worden, zo krachtig was de geur van specerijen en kruiden.

 

Beschrijving: http://www.nndb.com/people/846/000024774/geoffrey-chaucer-sized.jpghttp://www.nndb.com/people/846/000024774/geoffrey-chaucer-sized.jpg

 

Chaucer.

 Verder wordt Chaucer vaak aangehaald. Zijn ヤCanterbury Talesユ: ヤKantelberg Verhalenユ is wereldberoemd. Het zijn verhalen die pelgrims elkaar vertellen op weg naar Canterbury. Hij gebruikt vaak andere woorden dan Shakespeare. Sommige woorden zijn gewoon moeilijk te vertalen, het zijn vaak oude termen die in de loop der jaren in vergetelheid zijn geraakt. Alleen door het hele verhaal te lezen zijn sommige zinnen te begrijpen.

Chaucer is geboren omstreeks 1342. Op 16 jarige leeftijd werd hij page aan het hof. In 1359 vergezelde hij het leger die Frankrijk binnenviel onder Eduard III. Tussen 1372 en 1384 bezocht hij Itali, Vlaanderen, Frankrijk en Lombardije als een diplomatiek vertegenwoordiger. In 1386 werd hij Knight of the Shire voor Kent. Hij stierf te Westminster in 1400.

 

 

Beschrijving: http://www.toneelgroepvenster.nl/lucifer/vondel.jpghttp://www.toneelgroepvenster.nl/lucifer/vondel.jpg

Vondel.

Dan Vondel, vrij onbekend de laatste tijd. Hoewel, als je vraagt of iemand deze strofen kent, Gijsbrecht van Aemstel:

ヤWaer werd oprechter trouw

Dan tusschen man en vrou

Ter weereld oyt gevonden?ユ

Dat zijn de eerste regels die nog door velen herkend worden, vooral de oudere HBOers.

 

Vondel is geboren in Keulen op 17 november 1587. Hij is van afstamming een Brabander omdat zijn ouders uit Antwerpen afkomstig waren. Zijn vader vestigde zich in 1597 als winkelier te Amsterdam. Hij overleed in 1608 en liet zijn moeder in goede doen achter. Vondel huwde de 20ste november met Maaiken de Wolff die zijn hulp in de kousenwinkel werd zodat hij tijd kreeg om de dichtkunst te beoefenen.

Twee kinderen had hij al verloren. Op het eind van zijn leven ziet hij zijn zoon die vrijwel alles opgemaakt heeft naar Indi vertrekken. Op die reis stierf hij en liet een liefhebbende maar berooide Vondel achter.

ヤAch de ouders telen ユt kind, en maken ユt groot met smart

De kleine treden op ユt kleed, de grote treden op ユt hartユ.

Op zondag 5 februari 1679 overleed hij in de ouderdom van 91 jaren.

 

Hij is meer een dichter. Hij heeft in pracht van taal en rijkdom van woorden het Dietsch verklankt tot een melodie van het schone. Hij heeft het Nederlands gevormd tot de taal der Kunst.

Zijn woord is muziek en zijn veer is de tekenstift van vele kleurrijke taferelen. Hij laat zijn beelden leven. Het ritselen der bladeren, het groenen der eiken, de macht van jeugdige liefde en de kracht van het staal, de donder van het geschut, het geknetter der vlammen en het gesuis van de zuidenwind, dat alles leeft in zijn werk door. Hij laat het water ruisen en de beek murmelen in de Hollandse beemden. Hij is ook de man die tegen de geestelijken strijdt, die de fouten van het volk blootlegt, zijn tegenstanders bestrijdt in zijn hekeldichten. Hij was duidelijk v覧r Oldebarneveldt. Gijsbrecht van Amstel droeg hij op aan zijn vriend Hugo de Groot, de beroemde balling. Dit is een lokaal, historische treurspel die voor het eerst werd opgevoerd in de nieuwe Amsterdamse schouwburg. Boven de poort prijkte het versje van Vondel:

ヤDe weereld is een speeltoneel

Elck speelt zijn rol en krijght zijn deelユ.

 

Tegenover de ingangspoort:

ヤGeen kint den Schouwburgh lastig zy

Tobackpijp, bierkan, snoepery

Noch geenerley baldadigheit

Wie anders doet, wort uitgeleytユ. Er wordt dus al gerookt.

Schouwburgen werden opgericht. Men wilde, in navolging van vele Italiaanse academies, de wetenschap door voordrachten en redevoeringen in volkstaal populariseren

 

Hij leefde in een tijd van verdwijnende Spaanse invloed en van onzekerheden in het bewind, maar wel met voortdurende ontwikkeling van de Nederlanden. Hij bezingt de lof van de Nederlandse krijgshelden, koophandel en scheepvaart. Vele werken zijn van dezelfde vorm als Shakespeare, de gouden tijd van de Grieken en zelfs enkele malen gebruikt hij hetzelfde thema. Hij gebruikt als stadsmens minder bloemen en dieren. Vaak heeft hij werken van godsdienstige aard, het is de strijd van de Gereformeerden en Katholieken, een wereld waarin hij zichzelf en de waarheid zoekt. Het is de tijd van een nieuwe vorst.

Gek genoeg vind je in ons land meer werken over Shakespeare, zijn bloemen-, dierengebruik etc, dan van Vondel. Omdat over Shakespeare meer dingen uitgewerkt zijn en meer historische gebruiken weer geeft, wordt die als leidraad genomen.

 

Beschrijving: http://www.elysiumgates.com/~nimrodel/nirodelverse.jpghttp://www.elysiumgates.com/~nimrodel/nirodelverse.jpg

Shakespeare ユs fairy folk of elven.

Shakespeare leefde in een duistere tijd, de tijd van Elisabeth I, een tijd vol van angsten en bijgeloof. Mensen geloofden in het bovennatuurlijke, in elfjes en heksen, magische krachten, gifbrouwsels, liefdesdranken, voortekens in de hemel en voorbodes van donkere tijden. Dit was Shakespeare zonder twijfel allemaal bekend en zo vinden we Puck en ヤthe little peopleユ (zoals elfjes werden genoemd) in ヤA Midsummer Nightユ s Dreamユ, de drie heksen in ヤMacbethユ, de geest in ヤHamletユ en de zeer overtuigende streken van Caliban en Ariel in ヤThe Tempestユ. Ook de gedroogde kruiden of "simples" dienden niet alleen om het eten te kruiden of als geneeskruid, maar waren ook een krachtig voorbehoedmiddel tegen heksen, elven en ander gespuis.

In Engeland en Frankrijk werd de koning der fee創 Oberon genoemd, hij regeerde het fee創land met zijn koningin Titania. De grootste feesten op aarde werden in de midzomernacht gehouden. Dan kwamen al de fee創 rondom hem samen en dansten zo vrolijk. ヤMidsummer Nightユ:

ヤViert dan, blij als vogel, feest

Iedere elf en tovergeest

Zingen saam in harmonie

Dansen op de melodieユ.

 

Fairy folk.

De elven of alven maken een gewichtig bestanddeel van de geestenleer van onze voorvaderen uit. Men onderscheidde twee soorten, de licht-alven, die blanker dan de zon zijn, bijna doorschijnend met witte, van zilver schitterende kleren.

Dit duurde totdat de zendelingen de mensen leerden dat de elven slechts duistere demonen waren, hun gunstige gaven werden op de engelen overgebracht die men nu smeekte om de vrienden der mensen te mogen worden zodat die gunstig gestemd werden met dezelfde offergaven. De elven werden op vele plaatsen verdoemd en kregen iets onheilspellends over zich. Zo werden het de zwarte alven der duisternis, wezens van een donkere kleur en dikwijls misvormd, ze drijven hun spel in de nacht en schuwen de zon.

In "The Wife of Bath's Tale" verwijst Chaucer naar dit geloof. Mogelijk dat naar dit historische document dit daar nog steeds geloofd wordt dat Engeland het land van de elfjes is.

In th'oulde dayes of the Kyng Arthourユ. ヤIn koning Arthurユs overoude dagenユ.

ヤOf which that Britons speken greet honourユ. ヤWaar Britten met veel eerbied van gewagenユ.

ヤAl was this land fulfild of fayerye, vol van fairy folkユ. Krioelde heel dit land van fee創rijkユ.

ヤThe elf-queenen with hir joly compaignyユ. ヤDe elfenkoningin met dartele reiユ.

ヤDaunced ful ofte in many a grene medeユ. ヤDanste wel vaak in menige groene weiユ.

ヤThis was the olde opinion, as I redeユ. ヤDus, lees ik, was het geloof van die oude tijdenユ.

ヤI speke of manye hundred yeres agoユ. ヤIk spreek van vele honderden jaren herユ.

ヤBut now kan no man se none elves moユ. ヤNu ziet geen mens meer elfen, her noch derユ.

ヤFor now the grete charitee and prayeresユ. ヤDank zij de giften en gebedenユ.

ヤOf lymytours and othere hooly freresユ. ヤVan bedelmonnik en heilig ordeledenユ.

ヤThat serchen every lond and every streemユ. ヤDie alom zwerven over berg en dalユ.

ヤAs thikke as motes in the sonne-beemユ. ヤZo dicht als stofjes in een zonnestraalユ.

ヤBlessynge halles, chambres, kichenes, bouresユ. ヤOm gezegende hallen, keuken, zaal en gemakユ.

Citees, burghes, castels, hye touresユ. ヤKasteel en burcht, stad en torendakユ.

ヤThropes, bernes, shipnes, dayeryeユs. ヤEn dorp en schuur en stal en boerensteeユ.

ヤThis maketh that ther ben no fayeryesユ. ヤTe zegenen, verdwenen elf en feeユ.

ヤFor ther as wont to walken was an elfユ..ユWant waar tevoren trippelde een elfユ.

ヤTher walketh now the lymytour hymselfユ.  ヤDaar trippelt nu de bedelmonnik zelfユ.

ヤIn undermeles and in morwenyngesユ. ヤOmtrent de ochtendstond en de noenユ.

ヤAnd seyth hys matyns and his hooly thyngesユ. ヤEn loopt zijn metten en heilige dingen te doenユ.

ヤAs he gooth in hys lymytaciounユ. ヤWanneer hij rondgaat binnen zijn gebiedユ.

ヤWommen mat go now saufly up and dounユ. ヤGevaren zijn er voor de vrouwtjes nietユ.

ヤIn every bussh or under every treeユ. ヤOnder de bomen als ze gaan door ユt bosユ.

ヤTher is noon oother incubus but heユ. ヤGeen andere incubus loopt er toch losユ.

ヤAnd he ne wol doon hen but dishonourユ. ヤDan hij, en hij zal ze enkel oneer doenユ.

 

Beschrijving: floraShakespeare ユs ringlest.

Het zijn mysterieuze cirkelen die donkere nevelen in het bijgeloof veroorzaken.

Bij paddenstoelen vermoed je mysterieuze krachten, venijnige schepsels, heksen, tovenaars en kobolden. Ze groeien spontaan in een nacht op duistere plaatsen waar vreemde geluiden en drukkende stiltes heersen. Sommigen groeien ze in zogenaamde heksenkringen. Meestal zijn die rond, dus een kring, maar ook zijn er hoefvormige. Die zijn berucht. Alle jaren groeien die steeds verder naar buiten, steeds meer gebieden opslokkend, waardoor in het midden een steeds groter wordende plek ontstaat, de dansplaats. Kringen van meer dan 100m zijn gevonden. Een grote ronde dansplaats, met aan de rand die mysterieuze kring. Merkwaardig en opvallend is dat die kring donkergroen oplicht, we weten nu dat dit het groen is dat door afstervende en verrotte wortels goed bemest is. Een verontrustende kleurvorming. Tel al die zaken op, het mysterieuze, het duistere heeft in je tuin toegeslagen en, een teken gegeven, een zeker omen dat er iets gebeurt of de dood je wacht.

 

Elfen zijn geestelijk schepsels die op het gras dansen, in boombladeren zitten of in het maanlicht. Ze hebben prachtig goudkleurig haar, zachte welluidende stemmen en toverharpen. Ze hebben een koning en koningin, trouwen en worden ten huwelijk gegeven. Ze personifieerden de trillingen van de lucht, de waarneembare maar oneindige melodie van de natuur, de kleine schoonheden die een liefhebber van het buitenleven waarneemt of denkt waar te nemen op heuvels en dalen, bos en weide, gras en boom, rivier en maanlicht  De elven zijn zo klein dat ze vrijwel onzichtbaar kunnen rondzweven terwijl ze onderwijl over bloemen, vogels en vlinders waken. Ze zijn hartstochtelijk verzot op dansen en glijden daarom dikwijls op de manestralen op aarde neer om op het groen te dansen. Ze houden elkaar bij de hand vast en dansen in cirkels. Zo maken ze de elvenkringen die men onderscheiden kan van de duivelse kringen door het diepere groen en de grotere weelderigheid van het gras dat hun kleine voeten hebben gedrukt. Kom niet buiten, die elven zijn geestdriftige musici en hebben aardigheid in een zekere melodie die als elvendans bekend is. Als je die hoort kan je je danslust niet bedwingen. Plotseling zal je merken dat je niet op kan houden en verder moet dansen totdat je van uitputting sterft, tenzij, tenzij je handig genoeg bent om de melodie achterstevoren te spelen of als iemand zo goed is om de snaren van de viool te breken.

Shakespeare laat een toverkring ontstaan door dansende elven in zijn ヤMacbethユ (derde toneel van het eerste bedrijf) vergelijk verder ヤOthelloユ, ヤStormユ, ヤRomeo en Juliaユ, Macbeth 1,3, 25.

ヤNoodlotzusters, hand in hand

Zwevend over zee en land

Draait en zwaait aldus in het rond

Driemaal uw deel, driemaal ユt mijner

Driemaal nog, het moet negen zijn

Stil: de toverkring is klaarユ.

De heksen betoveren de plaats waar Macbeth moet voorbijgaan, door een rondedans waarbij zij, het gezicht naar buiten gekeerd, elkaar de hand reiken. Wie binnen de toverkring treedt is onder hun invloed.

De wonderbaarlijke Shakespeare wijst in ヤTempestユ act 5 sc熟e 1 op het ontstaan van heksenringen:

Gij elfenvolk van heuvel, beek en bos,

Gij die in het land geen voetspoor achterlaat,

De ebbende Neptune naijlt, en vliedt,

"..you demy-Puppets, thatユ. ヤAls hij terugkomt, kleine popjes, dieユ.

ヤBij moone-shine doe the greene sowre Ringlest makeユ. ヤOp 't gras, bij maanlicht, wrange rondjes maaktユ.

ヤWherof the Ewe not bites, and you, whose pastimeユ. ヤDoor het schaap gemeden, die tot tijdverdrijfユ.

ヤIs to make midnight mushrumpsユ. ヤヤs Nachts kampernoeljes vormt, en u verheugtユ.

Op 't plechtige avondluidenユ.

In de ヤMidsummer Nights Dreamユ zijn de elfen druk aan het werk om de kringen in het woud voor Oberon en Titania fris te houden. Daar zegt een elfje:

Over berg en vallei

Over heg en muur

Door het park, door de wei

Door rivier en door vuur

Zwerf ik rond met elfenspoed

Vlugger dan de maanbol doet

Dien mijn koningin en houdt

Fris haar perkjes in het woudユ.

Shakespeare ユs fairy cups.

Uit; http://en.wikipedia.org/wiki/Oberon

 Fairy cups.

 Ook de cowslip (Primula) heeft een sprookjesrol. In sommige plaatsen van Engeland is de plant bekend als fairy cups en verbonden met het elfenvolk. Zijn gele bloem is bekroond met 5 oranje vlekken, het is de freckled cowslip, ヤKing Henryユ V 2, 49. De 5 vlekken zijn de gaven van de elfenkoningin en hierin ligt de kracht. Shakespeare verzekert "These be rubies fairy favours".

We krijgen een goed idee over de grootte van Oberon, koning van de elven, en Titania, zijn vrouw, als we zien dat Ariel in de kelk van een van die kleine gele bloempjes kon kruipen en dat elven zich in eikelschalen konden verbergen.

In ヤTempestユ, v,1,80 zingt Ariel;

ヤBloemsap puur ik als de bij

In een klokje vlij ik mij

Rust bij uilgekras en vrijdag

Op een vleermuis vlieg ik blij

Zweef de zomer steeds ter zij

Vrij en blij geniet ik dan het leven

Onder de bloesem van geurige drevenユ.

Als glinsterende dauwdruppen beginnen te vallen kijken kleine gezichtjes hoopvol door de grasbladen naar een vriendelijke cowslip. Een moment later klimmen kleine wezens op de stengels en verdwijnen in de dichtst bijzijnde bloemenbel. Dan verschijnt een symfonie van zachte zoete geluiden, wie het kan verstaan hoort de muziek van het fee創land.

De bloem bevat veel honig, een favoriet van bijen. ヤTempestユ;

Where the bee sucks, there suck Iユ.

In a cowslip's bell I lieユ.

 

Zijn beschrijving van de cowslips als "pensioners" van Titania is interessant omdat koningin Elisabeth aan haar hof te Londen altijd omgeven was door 50 van de edelste, nobelste, grootste en knapste jonge mannen van het rijk. Ze waren rijk gekleed en bedekt met juwelen en acteerden als eregard, ze waren bekend als gentlemen pensioners. Waar de koningin reisde daar reisden zij.

The cowslips tall her pensioners beユ. ヤGouden primulaユs zijn haar wachtユ

ヤIn their gold coats spots you seeユ.ユ Geef eens op die sprenkels achtユ.

ヤThose be rubies, fairy favoursユ. ヤIn haar kleed, dat zijn robijnenユ.

ヤIn their freckles live their savoursユ. ヤElfengaven, geurenschrijnenユ.

ヤI must go seek some dewdrops hereユ. ヤIk moet om dauwdruppen in het veld hierdoorユ.,

ヤAnd hang a pearl in every cowslipユs earユ. ヤEn hang een parel in elke primulaユs oorユ.

 

Ook werd er de cowslip-wine van gemaakt, een heerlijk geurende amberkleurige drank, getrokken van de nectar van de bloemen.

ヤPale cowslip, fit for maiden's early bierユ.

 

De "crimson drops i' the bottom of a cowslipユ, de droppen zijn de vlekken. De cowslip is zo genoemd zijn omdat de cow aan de bloem likt met zijn lips. Sommige schrijvers menen dat het plantje zo heet omdat de bloem lijkt op de lippen van een koe. Het vee eet deze plant niet waardoor ze veel voorkomt op graslanden waar vee graast. De naam cowslip is verbonden met het Angelsaksisch cusloppe of coweslepe, dit werd in oud-Engels cu-sloppe of cu-slyppe. Het oud-Engels cuslyppe is geen kuslip, maar staat voor cu: een koe, en slyppe: kleverige of slijmige substantie, met andere woorden, koeienmest. De plant zou daar ontspringen waar de vlaaien waren gevallen.

 

Aan de andere kant maakte hij een kleine kleurengrap in ヤA Midsummer Nights Dreamユ. Thisbe, in dit wonderlijke komische spel, verhaalt:

"These lily lips

This cherry nose

These yellow cowslip cheeks".

 

Beschrijving: http://engelfilm.underground-channel.de/elfenseite/bild2.jpghttp://engelfilm.underground-channel.de/elfenseite/bild2.jpg

Elfen sind unsichtbar, denn sie..

Shakespeare ユs wonder to make of fern asshen glas.

 

Onzichtbaar door varenzaad.

 

Men hoort Virgilius nog zeggen: ヤhic nihil nisis carmina desuniユ; ヤhier ontbreekt mij niets meer dan dat ik ook toveren en bezweren kan". Er is geen kruid waarmee meer heksenwerk en duivelskunsten bedreven is dan met de bescheiden varen. Alleen varens waren in staat om mysterieuze dingen te laten verschijnen.

Varens geven geen zaden, dat was wel duidelijk. Omdat men ze nooit zag bloeien en doordat ze in donkere bossen groeien, moesten ze wel duivelse krachten bezitten. Varens zouden het werk van de duivel zijn. Deze zaden kan je alleen verkrijgen als je het kruid bezweert en de duivel daarover aanroept. Dan zweet het een gomhars uit dat gelijk hard en zwart zaad wordt. Met dat zaad zie je  de schatten van de aarde in een donker blauw licht weerspiegelt alsof de aarde van glas is.

In the ヤSquireユs Taleユ vertelt Chaucer (1387) wonderlijke verhalen over bijzondere dingen.

Thus seyn the people, and drawen hem apartユ. ヤZo sprak het volk en is uiteen gestovenユ.

ヤBut nathelees somme seyden that it wasユ. ヤSommigen zeiden, het was een wondere zaak.ユ

ヤWonder to make of fern-asshen glasユ. ヤDat men uit as van varens glas kon makenユ.

 

Hoe verkrijg je nu het zaad? Hiervoor ga je naar een kruisweg in het bos waarover reeds lijken naar het kerkhof gedragen zijn. Daar verschijnen dan vele geesten van gestorvenen, bekenden en onbekenden die je aanmanen toch van je voornemen af te zien. Je stelt je op naast de varen vlak voor middernacht in de mystieke Johannisnacht en trek er een cirkel om heen. Als de boze nadert en roept, die de stem simuleert van een verliefde of ouder, geef er geen aandacht aan en draai je hoofd niet om, doe je dit wel dan blijf je zo de rest van je leven. De elfen, aangevoerd door hun koningin en de boze horde, komen in slagorde op je af om het onzichtbaar makende zaad in bezit te nemen. Om klokslag middernacht zal de varen gaan bloeien en gelijk groeien er kogelvormige, fonkelend gouden zaden uit die met grote snelheid op de aarde vallen en in de diepte verdwijnen. De zaden slaan met zoユn kracht neer dat niemand ze kan opvangen. Zelfs als je er een ijzeren pan onder zet zal je ze niet op kunnen vangen. De ijzeren bodem wordt door de neervallende kogels doorboord. Toch is er een middel om ze te pakken te krijgen. Als je een diepzwart bokkenvel neemt en die onder de varen plaatst en als je dan uit kleedt en op de kruising de tijd afwacht tot het zaad rijp is, dan heb je een kans. Als je op die St. Jansnacht, ondanks de nijdige waakzaamheid van de kwade geesten, het varenzaad kan bemachtigen en dit zorgvuldig verbrandt dan kan je de as als een wonderbaarlijke toverspiegel gebruiken. Je kan er in zien welk lot je vrienden boven het hoofd hangt en als het hen dan ook goed gaat verandert de as in een mooie bloem, zijn ze gestorven of gaat het hen slecht dan blijft de as koud en levenloos. Dat zaad is dan ook alleen maar bruikbaar na betovering en maakt degene die het draagt onzichtbaar en bracht hem geluk, ook in het spel. Zie ヤ1 Henry IV, 2,2,90ユ: ヤWe have the receipt of fern seed, we walk invisibleユ; ヤwij hebben het recept van varenzaad, wij zwerven onzichtbaar rond. Nu, op mijn woord, ik geloof dat je het meer aan de nacht dan aan het varenzaad te danken hebt, als je onzichtbaar rondzwerftユ.

 

Varen komt verder voor in ヤMidsummer Nightユs Dreamユ iii, 1, 10; ヤThrough bog, through bush, through brake, through briarユ. Brake is de vrouwelijke varen en is zo genoemd omdat de wilde beesten ヤbreak out of themユ.

 

Chaucer so plesaunt was his ヤIn principioユ.

 

6. Sint Jans vuren.

Uit; http://elmfield.com/2011/07/st-johns-festival/

 Een van de belangrijkste feesten ter ere van Balder (zon) werd gehouden tijdens de zomerzonnewende, dat was midden in de winter en midden in de zomer. Men beschouwde die laatste dag als de gedenkdag van zijn dood en van zijn neerdaling in de onderwereld. Op die dag, de langste van het jaar, kwamen de mensen bij elkaar en staken grote vreugdevuren aan. Jubelend reikten de mensen elkaar de hand. Juichend en zingend dansten ze om het vuur, rijk en arm, jong en oud. De jonge bruidsparen sprongen tezamen om zich van alle boze en zieke stoffen te zuiveren. Men wierp niet alleen bloemen en kruiden in het vuur, waarmee gelijk alle ongeluk in rook opging, maar ook paardenkoppen, knoken en zelfs levende dieren, die eerst als offergave gediend hadden, dat verdreef de boze geesten. Ze keken naar de zon die in de hoge Noorse streken weinig beneden de horizon daalt eer zij weer opkomt. Dit is de Moeder Nacht.

 

Het St. Jansfeest valt in de tijd van de zonneomloop. In de voorchristelijke tijd was dit de datum van het zonshoogtefeest. Die nacht heet nu St. Jansnacht, omdat die heilige Balder de Goede geheel en al vervangen heeft. Het springen bij de St. Jansvuren werd in verband gebracht met Lucas 1, vers 41: ヤEn het geschiedde als Elisabeth de groeten van Maria hoorde, zo sprong het kind op in haar buikユ. St. Jan was een licht, een brandend en helder licht zoals Christus hem noemde (Johannes 5:35) Nu geloofde men dat het kwaad geen uitwerking meer had als het St. Jans evangelie gelezen werd. In de general prologue vertelt Chaucer in zijn ヤCanterbury Talesユ:  So plesaunt was his ヤIn principioユ. Dit waren de openingswoorden van het evangelie van St. Jan die in de middeleeuwen het middel was tegen de duivelse machten. Dit gebruik van het St. Jansevangelie werd op 18 augustus, 1601, in de synode van Gouda verboden.

Het feest zou een herinnering zijn aan het gebeente van St. Jan dat verbrand werden op die dag. De verzamelde bloemen zouden een herinnering zijn dat St. Jan bloemen voor de hemel verzameld had.

 

Hypericum is het St. Janskruid en die werd onder christelijke invloeden gewijd aan St. Jan wiens feest viel in de tijd dat de zon het hoogst aan de hemel staat zodat die Heilige de heldere getuige van het Licht werd. Gewoonlijk noemt men het rode sap van de plant het bloed van St. Jan, de duivels van de ouden zijn verdwenen in de dunne lucht en vervangen voor een christelijke feest en heiligen.

Vondel in ヤBespiegelingen van Godts werckenユ, geeft medische tips

ヤSint Janskruid heelt en streelt de zenuw, die, verwarmt

En opdroogt, de kracht gevoelt, die haar beschermt

Verstramde zenuwen, van koude doodgevroren

Genezen van de vos (vossenstaart) verkwikt als herborenユ.

 

 

Beschrijving: johnsShakespeare, My part of death.

De venijn, Taxus baccata, groeit langzaam maar gaat wel eeuwenlang en onverstoorbaar door. De venijnboom is een boom die zeer oud, wel ouder dan de eik kan worden. Zijn grote ouderdom verleende hem de glans van onsterfelijkheid. Onsterfelijke taxusbomen zien we vooral in Engeland waar er veel rondom oude begraafplaatsen voorkomen.

 

Het gebruik om de venijnboom op de plaatsen van de doden te planten gaat zeker op heidense tijden terug. Het duistere, donkere loof met zijn giftige bestanddelen maakte de taxus tot dodenboom. In de Bretonse kerkhoven is er gewoonlijk maar een grote taxus. Hiervan vertelt men dat uit de mond van ieder op het kerkhof rustende dode een venijnwortel groeit. Men hoedt zich om van zo'n venijn bladeren te plukken of ze om te hakken. Door zijn mysterieuze eigenschappen werd de venijn in Engeland bij kerken geplant. Niet omdat ze duivels verjaagde, maar omdat het de venijnige geuren die uit de graven opstegen met zonsondergang, aantrok en inbond. Als treurboom verschijnt de venijn ook bij Shakespeare. Zo vermeldt die het gebruik van de yew om die in lijkendoeken te steken.  Twelfth Night 2,4, 54.

ヤMy shroud of white, stuck all with yew.

O prepare it;

My part of death, no one so true.

Did share itユ.

Op een andere plaats spreekt de dichter van de double fatal yew, (dubbele fatale venijn) eenmaal omdat zijn bladeren giftig zijn en de tweede maal vanwege zijn gebruik in dodencultus.ユRichard II 3,2, 120ユ, ヤVan giftig, dubbel moordend taxushoutユ.

Zie ook ヤTitus Andronicusユ 2,2. ヤde ongelukstaxusユ, en ヤHamletユ 1, 5, ヤhet sap van de god vervloekte taxusboomユ.

ヤHeb ik geen reden, denkt ge, om bleek te zien?

Die twee daar hebben mij hierheen gelokt

Gij ziet, het is een woest, afschuwelijk dal

De bomen, trots de zomer, schraal, ontblaard

Geheel met mos bedekt en boze mistel

Nooit schijnt de zon hier en geen vogel broedt er

Dan dagschuwe uilen en onzalige raven

Zij toonden mij dit schrikwekkend dal

En zeiden, dat in het holst van de nacht

Een duizend boze geesten, duizend slangen

Tienduizend egels en gezwollen padden

Dooreen, er zulke gruwbare kreten slaakten

Dat ieder sterfelijk wezen, dat ze hoort

Terstond waanzinnig wordt of plotseling sterft

En nauwelijks was dit hels verhaal verteld

Of zij bedreigden mij, dat ze aan de tronk

Mij binden zouden van een giftige venijn

Ter prooi aan deze jammerlijke doodユ

Het is een van de weinige coniferen die geen harsgangen bezit en zelfs dodelijk giftig is. Het is dan ook meermalen voorgekomen dat vee of herten die met deze plant gevoerd werden vrij kort daarna overleden. Tijdens en na de middeleeuwen is de venijn in aantal achteruitgegaan, vooral door zijn giftige eigenschappen, paarden die aan een huis gebonden waren aten tijdens het wachten van de taxushaag en stierven. Om die reden is de plant op vele plaatsen uitgeroeid. De venijn is in ieder geval zo gevaarlijk dat in Engeland de eigenaar van een plant, die overhangt op het land van de buurman, aansprakelijk is voor vergiftigingen. In veel landen was het dan ook verboden om de venijn te planten.

Onder de dingen die door de heksen in hun heksenketel geworpen en samen gebrouwen werden waren venijntwijgen die men afrukte tijdens de maansverduistering, zie Shakespeare ヤMacbethユ IV, 1.27:

ヤGall of goat, and slips of yew

Sliver'd in the moon's eclipseユ.

ヤ1heks: Driemaal heeft mijn kat gemauwdユ.

2heks: Viermaal blies mijn egel reedsユ.

3heks: Rietwouw roept; het is tijd, het is tijdユ.

1heks: Om de ketel! Ik begin!

Het giftig ingewand er in!

Pad, die onder koude steen

Dertig etmaal en nog een

Slapend, gif hebt uitgezweet

Gij het eerst er in geheetユ.

Allen: Poken! dubbel, dubbel stoken!

Vuur, gij vonkelen! ketel, smokenユ.

2heks: Slang, in vuile poel gebroed

Smoor en gloei in ユs ketels gloed!

Meerkatoog en roerdomplong

Vleermuiswol en addertong

Kikvorsteen, hagendissenpoot

Uilenvleugel, paddenbrood

Laat het tovermengsel koken

Als een helsoep walmen, roken!

Allen: Poken! dubbel, dubbel stoken!

Vuur, gij vonkelen ! ketel, smoken!

3heks: Drakenschubben, wolventand

Haaienmaag en ingewand

Mummiesap met bloed van raven

Scheerlingwortel, ユs nachts gegraven

Lever van woekerjood

Geitegal en venijnenloot

Bij een maaneclips gesneden

Turkenneus en negerteen

Vinger van een knaap, gesmoord

In een poel bij zijn geboorte

Dikt het mengsel als het behoort

Voeg nog een tijgermaag er bij

En gereed is onze brijユ.

Allen: Poken ! dubbel, dubbel stoken

Vuur, gij vonkelen ! ketel, smoken!

2 heks: Koel het nu af met apenbloed

En de toverbrij is goedユ..

Hecate: Voortreffelijk, thans is het naar mijn zin

Elk uwer deelt in het schoon gewin

Maar komt, de ketel nu omringd

Op elfenwijs, en zingt dan, zingt

Dat al uw kracht in het mengsel dringt (muziek en dans)

Gezang: Geesten wit en grauw, geesten rood en zwart

Roeren ! roert nu, roert ! geroerd en niet gemopperd !

Danst en roert en pookt: krachtig zij het venijn

Alle kwaad verschijnt en alle goed verdwijntユ.

 

Een boog gemaakt van dit hout kan een pijl wel 120m. ver schieten. Duizenden boogschutters, met bogen van dit hout gemaakt, waren de grootste kracht van de Engelse legers in Frankrijk, de Franse pijlen bereikten hen niet, maar hun pijlen wel de Fransen. Chaucer noemt de venijn ヤshooter yewユ en beschrijft zijn boogschutter als dragende een ヤmightie boweユ.

 

 

Shakespeare ユs diggユd i the dark.

Uit; http://blameitonthemuse.com/tag/macbeth/

 8. Digg'd i the dark.

De gevlekte scheerling, Conium maculatum, is een duivelse plant, de met portwijn getekende blokken op de blauwwazige stengels hebben een dodelijk uiterlijk. In het wild groeit de gevlekte op ruige ruigtes en donkere kerkhoven. Op die laatste plaats zou het door de duivel geplant zijn op graven van overwonnen zielen. Ofschoon de plant zijn eigen signatuur van vernietiging met zich meedraagt zijn kinderen vergiftigd doordat ze er blaaspijpen van maakten. Gewetenloze vervalsers of slordige kwekers vermengden het zaad wel met anijszaad, waar het veel op leek. Door het blad te wrijven is ze te herkennen aan de weerzinwekkende geur, muizenurine. De melksap bevattende wortel bevat, met de stengel, het meeste gif.

 

Zie ヤMacbethユ IV,1 de "root of hemlock digg'd i the dark". Het was een hoofdbestanddeel van het brouwsel van heksen. Het is een kruid van Saturnus en gevaarlijk voor de priv delen, ヤyet applied to the privities, it stops its lustul thoughtsユ. De bladen werden als omslag op de geslachtsdelen gelegd die het laat inslapen en lustige gedachten stopt. De borsten van de meisjes werden niet groter en de testikels van de jongens ontwikkelden zich niet.

 

Als symbool van Frankrijks verwoesting, Shakespeare in ヤKing Henryユ V, v,2, 41;

ヤSterft onverzorgd; zijn fraaie dichte heggen

Zijn, als langharige en stoppelige gevangenen

Door wilde twijgen haveloos, op zijn akker

Die braak nu liggen, tieren dolik, scheerling

En weelderige aardrook, en het kouter roest

Dat zulk een woest woekering moest ontwortelen

Het effen weiland, eens zo schoon gesierd

Met sleutelbloemen, pimpernel en klaver

De zeis nu dervend, brengt, verwilderd, geil

In woeste moedwil niets dan onkruid voort

Dan ruwe distels, wilde zuring, klissenユ.

 

 

Beschrijving: http://content.answers.com/main/content/wp/en-commons/thumb/7/79/350px-MacbethAndBanquo-Witches.jpghttp://content.answers.com/main/content/wp/en-commons/thumb/7/79/350px-MacbethAndBanquo-Witches.jpg

 

 

Shakespeare, insane root met de heben sad.

 

9. Insane root.

 

Bilzekruid of Engelse henbane, Hyoscyamus, is zeer giftig, vrijwel net zo erg als de scheerling. Het heeft een somber kleed van dicht bijeen staande, stinkende bladeren. Bilzekruid verschijnt op eenzame, verwaarloosde plaatsen, het meest op vochtige, zandige plaatsen. Het is een slang onder de planten of heeft er associatie mee.

 

Henbane zou de insane root van Shakespeare zijn geweest toen Macbeth en Banquo de drie heksen ontmoetten op de heide.

Or have we eaten on the insane root

That takes the reason prisoner?ユ De insane root, (krankzinnigheidswortel) die de rede gevangen neemt, veroorzaakt delirium en gekte.

 

Shakespeare laat de vader van Hamlet doden door wat sap van hebenona in zijn oor te gieten. Maar bilzekruid werkt voornamelijk door de huid, vooral door de slijmvliezen, in principe kon de vader van Hamlet zo niet gedood worden.

ヤユt Vind u bereidユ.

Maar trager waart ge ook dan het vadsig kruidユ.

Dat langzaam wegrot aan het strand der Letheユ. (vergeten)

Bracht u dit niet tot handelen. Hoor nu Hamlet!

Het werd uitgestrooid, dat toen ik in mijn hofユ.

Te slapen lag, een slang mij stak, zo werdユ.

Door een verdicht verhaal heel het oor van het landユ.

Omtrent mijn dood misleid; weet edel jongelingユ.

De gifslang, die uws vaders leven stakユ.

Draagt thans zijn kroonノ ヤ.

ヤ50 ヤSleeping with mine orchardユ. ヤToen ik in mijn lusthof sliepユ.

ヤMy custom always in the afternoonユ. ヤZoals ik in ヤt namiddaguur gewoon wasユ.

ヤUpon my secure hour thy uncle stoleユ. ヤBesloop uw oom mijn zorgeloze rustユ.

ヤWith juice of cursed hebenon in a vialユ. ヤMet giftig, vloekbaar ebbensap gewapendユ.

ヤAnd in the porches of my tears did pourユ. ヤEn goot dat van melaatsheid zwangere vochtユ.

ヤThe leperous distilmentユ. ヤIn de ingang van mijn oorユ..

Zijn werking isユ.

Aan ユs mensen bloed zo fel vijandig, datユ.

Het snel als levend kwik zich allerwegenユ.

Verspreidt door de aderen van het lichaam, enユ.

Met plotseling geweld het levens vochtユ.

Doet stremmen, stollen, als zure lebユ.

De melk verdikt, zo overkwam het ook mijユ.

En op het eigen ogenblik heeft me een uitslagユ.

Als een melaatse het zuivere lijf omschorstユ.

Ruw, dik, van aanzien walgelijkユ.

Dus werd ik slapend, door een broeders handユ.

Van leven, kroon en gade opeens beroofdユ.

In mijner zonden volheid afgesnedenユ.

En zonder biecht, ontheffing of sacramentユ.

Met ongesloten rekening ten gerechtユ.

Met heel mijn schuldenlast op mijn hoofd gezondenユ.

Wat Shakespeare dan bedoelde in Hamlet 1,5, 60 met ヤcursed hebenonユ? Commentators doelen op een bijzondere plant met dodelijke effecten, in plaats van een plant die de dood aangaf. Maar, hoe maken po奏en woorden, wat bedoelen ze en waar hebben ze de informatie vandaan gehaald? Men denkt dat Shakespeare het sap van hebenon of hebona opgepikt moet hebben van de ヤyouce of Hebonユ uit Marlows ヤThe Jew of Maltaユ uit 1590. Daar hoopte Barabbas dat het vergiftigde voedsel dat hij naar zijn dochter zond zou werken als de wijn van de Borgia's en het bloed van de Hydra en de ヤyouce of Hebonユ, het gif van de Styx en de adem van zijn bewaarder, Cocytus. Marlow en Shakespeare zijn beiden wel bekend geweest met The Garden of Proserpina uit Spenser's ヤFaerie Queeneユ, II, 51-6, die bewaakt werd door de Cocytus waarin bomen en planten stonden.

direful deadly blacke both leafe and bloom

Fit to adorne the dread, and decke the drery toombe" met de ヤheben sadユ, en de

mournfull Cypresseユ.

Dead sleeping Poppy, the blacke Hellebore,

Cold Coloquintida, and tetra mad

Mortall Samnitis, and Cicuta badユ.

Spenser, op zijn beurt, zal Gower's ヤhebenus that slepy tre, which furnished the boards of the couch of Sleepユ gekend hebben. Zo is hebenon of hebona simpelweg afgeleid van het Latijnse ebenus, het zwarte ebbenhout dat gebruikt werd in begrafenisrituelen.

Maar Ebenus is de middeleeuwse naam voor Cicuta virosa, Conium groeit meer in zuidelijke streken, ze werden vaak met elkaar verwisseld.

 

 

Beschrijving: http://www.forumancientcoins.com/moonmoth/serapis_pics/caracalla_028r.jpghttp://www.forumancientcoins.com/moonmoth/serapis_pics/caracalla_028r.jpg

Caracalla Pluto and Cerberus

 

Shakespeare, Badge of the hell.

 

10. Badge of the hell.

Volgens de klassieken was de koningstroon van Pluto, god van de onderwereld, gemaakt van het zwarte ebbenhout, Diospyros ebenus. Ebbenhout werd wel gebruikt om er wiegen van te maken zodat kinderen niet bang zouden worden van zwarte gezichten.

 

ヤLove's Labour Lost; IV, 3, 247,

ヤKing. ヤBy heaven, thy love is black as ebonyユ. ヤUw kind is zwart als ebbenhout, bij God!ユ

 

ヤBer. ヤ Is ebony like her? O wood divineユ. Is ebbenhout als zij? O goddelijk hout!ユ

 ヤA wife of such wood were felicityユ. ヤEen vrouw uit zulk hout waar ヤt heilrijkst lotユ.

ヤO! who can give an oath? where is a book?ユ ヤWie geeft me een boek en hoor mij, als ik zweerユ.

ヤThat I may swear beauty doth beauty lackユ. ヤDat schoonheid alle schoonheid derft, ten wareユ.

ヤIf that she learn not of her eye to lookユ. Zij van haar ogen gloedvol blikken leerユ.

ヤNo face is fair that is not full so blackユ. ヤO, schoon is geen gelaat, min zwart dan het hareユ

ヤKing. ヤO paradox! Black is the badge of the hellユ. ヤWat paradox ! Zwart is de leus van de helユ.

ヤDe kleur van krochten en het kleed van de nachtユ.

ヤEn blankheid staat bij hemelreinheid welユ.

ヤBer. ヤDe duivel lokt het liefst in engelen drachtユ.

Zoals ravenzwart mijn liefste hoofd bedektユ.

Dan rouwt het, wijl vals haar, verf en vernisユ.

Met ijdele schijn verliefde dwazen trektユ.

Doch zwart is schoon, sinds zij geboren isユ.

 

Vondel, ヤSalomonユ

ヤノ.ik ga voorbij die schat van dierbaar ebbenhoutユ.

 

Beschrijving: http://mcgoodwin.net/pages/images/leighton3.jpghttp://mcgoodwin.net/pages/images/dickseeromeo.jpg

Dicksee (Sir Frank), Romeo and Juliet

Shakespeare ユs soon speeding gear.

 

11. Soon-speeding gear.

Ondanks alle oude waarschuwingen ziet men de akoniet, Aconitum, nog steeds in tuinen als een herinnering aan oude pijlgiften, moordenaars en fatale vergissingen. Plantverzamelaars nemen deze plant dan ook altijd op als ze handschoenen aan hebben. Het gif kan door een wondje of de mond opgenomen worden en is vrij snel actief. Net als de meeste ranonkelachtige is het groen schadelijk voor vee, maar gedroogd onschadelijk.

De akoniet ademt een duistere sfeer uit. Doordat de bloem met de kap bedekt is van de Noorse helden symboliseert de plant ridderschap, met zijn giftige adem is het typisch een ongeluksplant en behoort tot de kruiden van duistere praktijken die in donkere en eenzame plaatsen groeien

De Engelse botanist Gerard vertelt ons dat het gif van de monnikskap van zo'n kracht is, dat een mens of dier dat verwond wordt door een pijl of iets dergelijks, waarin dit gif gedoopt is, binnen een half uur zal sterven.

 

Vrijwel zeker heeft Aristoteles er de dood door gevonden en zou het gif zijn dat Romeo (te vroeg) innam.

V,1,60: ヤ...let me haveユ. ヤGeef meユ.

ヤA dram of poison, such soon-speeding gearユ. ヤEen slok vergif, een drank, die snel en krachtigユ.

ヤAs will disperse itself through all the veinsユ. ヤDoor de aderen zich verspreidt, zodat de manユ.

ユThat the life-weary taker may fall deadユ. ヤDie levensmoede is, drinkt en nederstortユ.

ヤAnd that the trunk may be discharg'd of breathユ. ヤEn dat zijn borst van de adem zich ontlaadtユ.

ヤAs violently as hasty powder fir'dユ. ヤMet zulk geweld, als het haastig kruit ontvlamtユ.

ヤDoth hurry from the fatal cannon's wombユ. ヤEn losbreekt uit moorddadig krijgsgeschutユ.

ヤ...To Juliet's grave, for there must I use theeユ. ヤNaar Juliaユs graf, want daar behoef ik uユ.

 

ヤII King Henry IVユ: 4,4,44

ヤEn voor uw vrienden wordt gij dan een schutseユ.

Een gouden ring, uw broeders samenbindendユ.

Zodat het vat, dat aller bloed vereentユ.

ヤMingled with venom of suggestionユ. ヤAl wordt er het gif des lasters in gemengdユ.

ヤAs, force perforce, the age will pour in itユ. ヤDit laat de tijd niet na er in te stortenユ.

ヤShall never leak, though it do work as strongユ. ヤNooit lek wordt, zelfs al werkt dit gif zo sterkユ.

ヤAs aconitum or rash gunpowderユ. ヤAls akoniet of snel ontvlammend kruidユ.

 

Vondel, De Vaderen;

ヤZoユn gruwelijke dood, heb ik wel ooit gevoeld

Met dodelijk Aconith u schotel, mijn behoeder

Oft met vergif verhaast de dagen van mijn Moederユ.

Vondel, Geboorteclock;

ヤDe prins werd vriendelijk aangekwispeld door een leeuw

De vloeken weken hem en bleke razerijen

Men zag de lucht geveegd van krom geklauwde Harpijen

Geen raadsel breiende Sphynx leide op ユt verslinden toe

Chimeren waren voorts het vonken spuwen moe

Geen Gorgonen piepte meer, geen Hydraユs nijdig bliezen

Geen Scilla blaatte meer, de Phytons staakten ユt biesen

Elk ingezetene had liefde en vrede tot zijn wit

De kruidlezer vond geen dodelijke aconiet

De boter geur en kleur kreeg als oranjevruchten

Maar dit was aangenaam, geen oorzaak van verzuchten

Ik sluimerde daar na, waar dacht men dat ik was

In onze lusthof, waar ik keurig bloemen las

In frisse kransen vlocht, en zoete rozenhoedjesユ.

Vondel, Bespiegelingen van Godts wercken;

ヤDoorsnuffelen mijnen, stof, en stenen, planten, dieren

Dan blijkt hoe heilzaam ende en elks behoudenis

Waar van ユt aloude gebruik een ondervindster is

Ook zulk dat dodelijk en moordende vergiften

Van akoniet en slang door louteren schiften

Verlaten hun aard en stekende venijnenユ.

 

Chaucer, chauntecleer, katapuce.

 

Uit; http://www.stephenmorrisauthor.com/april-fools-day/

 12. Chauntecleer (chante: zingen, cleer: helder)

Hippocrates liet de theorie van zwarte gal het licht zien wat verantwoordelijk was voor verschillende ziektes, onder andere melancholie en krankzinnigheid. De kerstroos, Helleborus, zou door zijn laxerende werking dit verdrijven. Helleborosus is bij Plautus een mens die niet goed bij het verstand is en nieskruid nodig heeft. Horatius prijst het als geneesmiddel aan (satiren II 3, 82) "Danda est ellebori multo pars maxima avaris", dat wil zeggen, men moet de geesteloze er veel van geven. Drink Helleborus, was een Grieks gezegde, als ze bedoelden ヤje bent niet goed bij je hoofdユ. Nog lang is het voor geestesziekten in gebruik geweest, men herinnert zich de fabel van La Fontaine, Le Lievre et la Tortue, waarin de schildpad aan een haas voorstelde te wedden wie er het eerst op zekere plaats zou zijn. Hierop had de haas geantwoord dat ze aan het malen was en enige hoeveelheden nieskruid moest nemen.

 

In the Nun's Priest Tale vertelt Chaucer in zijn Canterbury Tales over de geesteszieke, de haan Chauntecleer die een slechte droom heeft gehad in de nacht voordat hij door de vos gepakt wordt. Pertelote, zijn favoriete hen, denkt dat hij ziek is en suggereert hem een laxatief te nemen uit de tuin van de weduwe. Hij zou geholpen worden met purgerende, laxerende middelen en een kruid tegen melancholie.

For Goddes love, as taak som laxatyfユ. ヤNeem dan een laxatief, om Godes minユ.

ヤUp peril of my soule and of my lyfユ. ヤIk schiet er graag mijn lijf en ziel bij inユ.

I conseille yow the beste, I wol nat lyeユ. ヤZo ik ongelogen u niet ten beste raユ.

ヤThat bothe of colere and of melancolyeユ. ヤDat ge van rode en zwarte galユ.

ヤYe purge yow; and for ye shal nat tarieユ. ヤU schoon purgeren moet, en doe het voortユ.

ヤThough in this toun is noon apothecarieユ. ヤEr is wel geen apotheek in dit oordユ.

ヤI shal myself to herbes techen yowユ. ヤMaar zelf leer ik u de kruiden welユ.

ヤThat shul been for youe hele and for youre prowユ. ヤWaarbij gij baat zult vinden en herstelユ.

ヤAnd in oure yeerd tho herbes shal I fyndeユ. ヤEn ik zal die kruiden vinden in onze gaardユ.

ヤThe whiche han of hire propretee by kyndeユ. ヤDie de eigenschap bezitten uiteraardユ.

ヤTo purge yow bynethe and eek abobeユ. ヤHet lijf te purgeren, onderlangs en bovenユ.

ヤForyet nat this, for Goddes owen love!ユユBij Gods minne, wil me toch gelovenユ.

ヤYe been ful coleryk of complecciounユ. ヤDat ge galachtig van samengesteldheid bentユ.

ヤWare the sonne in his ascenciounユ. ヤZorg dat de zon in zijn ascendantユ.

ヤNe fynde yow nat repleet of humours hooteユ. ヤU niet vindt opgekropt met hete vochtenユ.

ヤAnd if it do, I dar wel leye a groteユ. ヤIk wed om een groot, zo dat gij gebeuren mochtユ.

ヤThat ye shul have a fevere tercianeユ. ヤDan zal de derde daagse koorts u rijdenユ.

ヤOr an agu, that may be youre baneユ. ヤOf het koudwee, en uw dood is niet te mijdenユ.

ヤA day or two ye shul have digestyvesユ. ヤSlik voor een dag of twee eerst digestivenユ.

ヤOf wormes, er ye take youre laxatyvesユ. ヤVan wurmen en daarna pas laxativenユ.

ヤOf lawriol, centaure and fumetereユ. ヤVan kerslaurier, santorie, aardrookユ.

ヤOr elles of ellebor, that groweth thereユ. ヤOf anders nieskruid, want dat groeit hier ookユ.

ヤOf katapuce, or of gaitrys beryisユ. ヤVan kattepuit of geitebesユ.

ヤO herbe yve, growing in oure yeerd wher ther mery isユ. Van het grote veil, waar het erf vol van isユ.

ヤPekke hem up right as they growe and ete hem ynユ. ヤPluk het zoals het groeit en eet er vanユ.

ヤBe myrie, housbonde...... Kom, wees vrolijk, manユ.

 

Lawriol, Daphne mezereum, het peperboompje purgeert, vandaar de Engelse naam lawriol, spurge laurel, het is de oude laurier, naar de overeenkomst van de bladeren met die van de gewone spurge, Euphorbia.

Centaurium erythraea, door de monniken werd het erop gehouden dat het deze plant was die gebruikt werd door de centaur Chiron om de wond in de voet van Patroklos mee te genezen. Duizendguldenkruid verkreeg zijn naam door zijn vele goede eigenschappen en werd vroeger dan ook met honderden ponden tegelijk ingezameld. Fumetere komen we nog elders tegen.

Gaytrys beryis, Gerard, noemt gatter trees of goat tree als naam voor Euonymus europaeus. Gatteridge en gatter-tree betekenen geitenbos, oud-Engels gat: geit. Hij haalt Theophrastus aan die vermeldt dat ze fataal zijn voor geiten.

Katapuce, de Engelse naam spurge, Euphorbia lathyrus, betekent een purgerende plant, via Frans

purge, afgeleid van espurgier: purgeren, stamt het woord van Latijn expurgare, purgeren: schonen.

Vergelijk het Duitse Scheisskraut, ons schijtkruid.

Het was de middeleeuwse cataputia (een veerlatinisering van het Italiaanse cacapuzza: stront, stank)

Vondel, ヤDe Heerlijckheyd van Salomonユ; ヤMet ユt loofwerk van Euphorb, en Scammonye bladen gesierd is het schildユ.

Euphorb is de Euphorbia, Scammonye komt van Convolvulus scammonia, L. (bindkruid) is een bladverliezende, meerjarige plant. Wit/purperen bloemen en windende stengels. Deze plant levert de scammonia van de ouden. Dit is een purgeermiddel, Engelse purging bindweed, dat uit de dikke meerkoppige wortel gewonnen wordt en gedroogd in de handel komt. De Arabieren gebruiken het als sterk laxerend middel.

Een andere purgeermiddel komt van rabarber,

. Vondel, ヤDe Heerlijckheyd van Salomonユ;

ヤユt Elleborum het zwart, de Rha het groen vergadユren

En of zulks toegaat in ons zwak, en teder lijfユ.

De in de gebergte van China en Tibet inheemse plant brengt naar het westen de Perzisch naam rewend mee. Door verbinding met de naam Rha, bij de Grieken de naam voor de Wolga waar de plant zou groeien, werd het van klinker veranderd en Rha of Rheon genoemd door de Grieken. Barber waren de barbaren die daar woonden, samen dus rabarber. Galenus en Plinius maakten van deze tot dan toe onbekende plant gebruik bij verstoppingen. Het was eerst een medische plant. Na 1800 kwamen er bastaarden waaruit de tegenwoordige rassen stammen. De eerste hybriden hadden zure stengels en groene bladstelen, maar geleidelijk aan werd dit steeds beter, nu zijn er met rode bladstelen die minder zuur zijn. Het idee om de stelen als groente te gebruiken stamt waarschijnlijk uit Engeland.

 

Shakespeare, there were mery is.

 

 13. There were mery is.

Herbe yve, Hedera helix, de klimop, ヤgrowing in oure yeerd wher ther mery isユ. De blijdschap slaat op het blad van de klimop. De oude wijngod Bacchus wordt vaak voorgesteld als met klimopbladeren omkranst. Dat zou hem tegen dronkenschap behoeden, dit werd zo ook door de mensen gebruikt. Door dit gebruik werd de klimop ook het zinnebeeld van vrolijkheid en scherts.  Een man gekroond met klimop kan niet dronken worden.

Een bos van klimop werd dan ook vroeger in Engeland buiten de taveerne geplaatst als een indicatie dat daar wijn werd verkocht. "Alwaar men wijn te koop had, werden daar van kransen tot een teken opgehangen; daarom is het Latijnse spreekwoord, dat goede wijn geen veil-krans (klimopkrans)  van node heeft". Goede wijn behoeft dus geen (klimop) krans, is nog een bekende uitdrukking. In de ヤGeneral Prologueユ van de Canterbury Tales vertelt Chaucer:

A garland hadde he set upon his heedユ. ヤEen krans had hij op zijn hoofd gezetユ.

ヤAs greet as it were for an ale-stakeユ. ヤAlsof het een groet was voor het biertekenユ.

Men veronderstelt dat hij de ale-stake bedoelde als de bos die het teken was voor een taverne.

Zie je daar nog eren uil bij staan is betekent het dat in een klimopbos wijsheid en aan­spraak verenigd zijn.

 

Als de klimop een boom met zijn groen bedekt is het tot een gevaarlijke vijand van de boom geworden. Vele bomen zijn zo van onder tot boven bekleed en in talloze armen verdeelt de plant daar zijn macht. Klimop slingert zijn groene takken door de eeuwen heen en heeft overal zijn beschermende armen uitgebreid als een zinnebeeld van trouwe aanhankelijkheid. Door zijn omhelzing wordt het voorwerp van zijn liefde niet gewurgd. Klimop omvat de dunne tak met dezelfde innigheid als de dikke stam. De stengel is zo zwak, dat die zichzelf niet rechtop kan houden. Een boom wordt door die plant dus niet afgeknepen.

 ヤMidsummer Nightユ iv, 1, 48;

ヤSo doth the woodbine the sweet honeysuckle

Gently entwist; the female ivy soユ.

ヤTempestユ 1,2, 80: ヤHij werd het klimop, dat mijn vorstenstam

Omwond, mijn sappen zoogユ.

Vondel, ヤDe Vaderenユ;

ヤIk, oud en vruchteloos slecht dユholle Eik, die naakt

Mismaakt en bladerloos geen schaduw langer maakt

En tot de wortel toe verdort, niet om te verslimmen (slechter)

Alleen voor de veyl verstrekt een ladder om te klimmenユ.

 

Beschrijving: http://www.revradiotowerofsong.org/images/432_tristan_Isolde-love_potion.jpghttp://www.revradiotowerofsong.org/images/432_tristan_Isolde-love_potion.jpg

Isolde Sharing the Love Potion

 

Chaucer, love ユs potion.

 

14. Loveユs potion.

De liefdesdranken zijn feitelijk afrodisiaca, middelen om de geslachtsdrift op te wekken. Ze zijn in de romantiek bedoeld om iemand tegen zijn wil in liefde te laten ontvlammen voor de schenker of schenkster van de drank. Men herinnert zich slechts hoe Brangaene aan de van de dorst smachtende Tristan en Isolde, bij vergissing, de drank schenkt die bedoeld was om bij de ontmoeting van Isolde met haar toekomstige gemaal, Koning Mark, een rol te laten vervullen. Men kent de gevolgen. Zie Chretien de Troyes schitterende liefdesdrama Tristan et Iseut en Wagners muziekdrama.

Zie de frivole po想ie van de Fransen, La Fontaine's ヤLa mandragoreユ, bij de Italianen Machiavelli's lustspel ヤLa Mandragolaユ.

De liefdesdranken bevatten vooral de giftige doornappel en Mandragora. Ze verhogen de geslachtsdrift met uitschakeling van de ordenende wils functie, zodat de vleugels van het morele overwicht op die driften gevierd worden.

 

In the ヤWife of Bath'sユ Prologue verhaalt Chaucer in zijn Canterbury Tales, 1387, over een liefdesdrank:

ヤLucia, likerous, loved hire housebonde soユ. Lucia, graag en lustig, hield zo van haar manユ.

ヤThat, for he sholde alwey upon hire thynkeユ. ヤDat, omdat ze er aan altijd aan dachtユ.

ヤShe yaf hym swich a manere love-drynkeユ. ヤGaf ze hem een soort liefdesdrank te drinkenユ.

ヤThat he was deed er it were by the morweユ. ヤZo dat hij dood was voor de morgen aanbrakユ

ヤAnd thus algates housbondes han sorweユ. ヤJa, en zo al tezamen had de huisvrouw zorgenユ.

 

Shakespeare, thee tot that sleep.

 

15. Het luik der ogen valt.

 

Zeer uitvoerig beschreef Apuleius in zijn Metamorfosen de daden van een gifmengster. Hier zou een jonge man vergiftigd worden, maar de arts weigerde om een dodelijk gif te geven en gaf daarom een slaapmiddel uit alruinwortel dat voor enige tijd een op de dood zeer gelijkende slaap voorstelde. In Shakespeare's ヤRomeo en Juliaユ komt dit ook voor, hij had dit mogelijk van Apuleius overgenomen. Shakespeare was zich bewust van de krachten en mysteries van de mandraak.

4,1,90:

ヤユt Is morgen woensdagユ..

Draag zorg, de nacht, die volgt, alleen te zijnユ.

Uw voedster slaapt dan niet in uw vertrekユ.

Neem dit flesje, als gij te bedde ligtユユ.

En drink dit vocht, van kruidensap bereidユ.

Onmiddellijk zal een kille slaperigheidユ.

Door al uw aderen stromen, iedere polsユ.

Verflauwt, staat stil, geen warmte of adem getuigtユ.

Dat gij nog leeft, het rood van wang en lipユ.

Wordt grauw als as, het luik der ogen valtユ.

Als sloot de dood de dag des levens afユ.

Elk lid, van buigingskracht beroofd, wordt stijfユ.

En strak en koud, als door de hand des doodsユ.

En zulk een schijnbeeld van kille doodユ.

Verblijft gij twee en veertig uren langユ.

Dan zult ge ontwaken als uit een zoete slaapユ.

Verschijnt dus morgen uw bruidegomユ.

En wekt hij u tot de echt, dan zijt ge doodユ.

En, naar ユs lands wijze, wordt gij op de baarユ.

In uw schoonste klederen, onbedektユ.

Gedragen naar datzelfde aloude gewelfユ.

Dat heel het geslacht der Capulets omsluitユ.

Omstreeks die tijd, dat gij ontwaken zultユ.

Zal Romeo, wie ik ユt schriftelijk meldユ.

Hierheen zich spoeden, samen wachten wijユ.

het ontwaken afユ.

In ヤCymbelineユ v,5 50 wordt dit ook gebruikt:

ヤVaak de koningin, heer, bij mij aanユ.

Vergiften haar te mengen, zij gaf voorユ.

Dat zij haar weetlust zou voldoen, door het dodenユ.

Van hond en kat en dergelijk gespuisユ.

Ik duchtte een erger doel, waarom ik haarユ.

Een schadeloos mengsel gaf, dat plotselingユ.

Het leven schorst, doch korte tijd daarnaユ.

Neemt ieder levenswerktuig ongedeerdユ.

Zijn taak weer op. Hebt gij daarvan gebruikt?

Imogeen: ヤWaarschijnlijk wel, want ik was doodユ.

 

Als slaap- en dodelijk middel wordt de mandraak ook gemeld door Shakespeare in ヤOthelloユ III, 3, 330

ヤNot poppy nor mandragoraユ. Geen papaver- noch alruinsapユ.

ヤNor all the dowsy syrups of the worldユ. ヤNoch al der wereld sluimerdranken brengenユ.

ヤShall ever medicine thee tot that sleepユ. ヤDen zoete slaap u wederユ.

ヤWhich thou owedst yesterdayユ. ヤDie nog gisteren U eigen wasユ.

Zie ook Antonius and Cleopatra I, 4, 80.

 

De mandraak was een plant van haat en liefde. Uit deze plantenfamilie, Solanaceae, werden toverdranken gebrouwen die zelfs de dood konden brengen waardoor de mensen zeggen, ヤhij heeft mandragora gekregenユ. Het kruid is een echt vergetelheidsdrank. ヤGeef me Mandragora te drinken.ユ zegt Cleopatra, (Anthony and Cleopatra) ユ ....dat ik de tijd verslaap als Antonius weg isユ.

 

De appels zijn, met wijn, gebruikt als slaapmiddel.

De geruime tijd inslapende, maar niet dodende middel speelt overigens ook een rol in Sneeuwwitje en Doornroosje.

De meeste schrijvers handelen bij deze plant meer over het bijgeloof door de vorm der wortels, zie de volgende. De slaapdranken zijn waarschijnlijk meer afgeleid van de vruchten.

 

Beschrijving: kronfeld1Shakespeare, mandrakes.

 

16. Alruintje.

 

De mandraak is een van de oudst bekende narcotische middelen. Zijn identiteit is zonder twijfel, hoewel het kruid eeuwen lang in mysteries en magie gehuld was. De wortel heeft de vorm van een mens en zou de eigenaar geluk en voorspoed bezorgen. Ze werden duur verkocht en in houten kistjes bewaard die met zilver belegd waren.

ヤ2 King Henryユ 1,2,20:

ヤGij verwenst alruintje, gij deugt veel beter om op mijn muts gestoken te worden, dan om mijn hielen te volgen. Nog nooit heb ik een agaatmannetje tot dienaar gehad, maar ik zal u niet zetten in goud of zilverユ.

Naar Flavius Josephus groeide het gewas bij Jeruzalem en zou de plant voor iedereen die het zocht in de grond verdwijnen. Dat kon voorkomen worden door de plant met urine te overgieten. Het plukken van de wortel zou zeer moeilijk gaan, hiervoor waren zekere voorbereidingen nodig. De wortel kon bij uitgraven verdwijnen of zo'n verschrikkelijke kreet slaken dat de graver van schrik zou sterven. De mandraak zou dan ook alleen maar daar groeien waar een onschuldig man gehangen was en ontstaan zou zijn uit zijn laatste zaaduitstorting. Bij het graven moest de graver met zijn gezicht naar het westen zich achter de mandraak plaatsen en er driemaal met zijn zwaard omheen gaan. Hierna kon begonnen worden met graven, echter zonder de wortel aan te raken. Door de vorm van de wortel werd verondersteld dat het een kabouter of een ander mysterieus wezen was die bij aanraking die verschrikkelijke gil zou laten horen. Voor het uittrekken werd dan een zwarte hond genomen die met een touw om de staart gebonden de wortel eruit trok.

In de mythologie is de mandraak een wijszeggende, demonische geest of een klein halfduivels wezen in mensengestalte die de bezitter rijk zou maken. De plant is ook wat behaard en in sommige aangroeisels zijn zelfs manlijke of vrouwelijke delen te herkennen. De wortel heeft de vorm van een naakte mens, de vier worteltakken waren de twee armen en benen. De manlijke vormen bezitten een baard en zouden de mannelijkheid stimuleren, de vrouwelijke, die zeldzamer waren, werden met lange haren afgebeeld en zouden de vruchtbaarheid bevorderen.

 

Shakespeare was wel bekend met zijn mysteries.

Moord en kwaad waren synoniem met de mysterieuze wortel, als Suffolk antwoord aan Koningin Margaret, in het tweede deel van ヤHenry VIユ, III, 2, 310:

ヤSuffolk:  ヤA plague upon them, wherefore should I curse themユ. ヤHaal hen de pest! Waartoe zou ik hen vloeken?ユ

ヤWould curses kill as doth the mandrakes groanユ. ヤAls vloeken dood bracht als de alruinkreetユ.

ヤI would invent as bitter-searching termsユ. ヤDan vond ik bitter boze woorden uitユ.

ヤAs curst, as harsh and horrible t hearユ. ヤZo woest, zo hard, zo verschrikkelijk voor het gehoorユ.

ヤAs lean-faced envy in het loathsome caveユ. ヤEn stiet ze door de opeen geklemde tandenユ.

Met zoveel blijk van ingevreten haatユ.

Als in haar gruwelijk hol de magere Nijdユ.

Mijn tong zou bij het heftig spreken struikelenユ.

Mijn oog zou als de vuursteen vonken sprankelenユ.

Mijn haar als van een razende op gaan rijzenユ.

Ja, ieder lid zou doen, als vloekte het meeユ.

En nu juist dreigt mijn hart, bezwaard, te brekenユ.

Als ik niet vloekte. Zij vergif in hun drankユ.

Gal, erger nog dan gal, hun heerlijk maalユ.

Hun liefste schaduw van cipressenwoudユ.

Hun dagelijks aanblik van boze basiliskenユ.

Hun zachts gevoel scherp als hagendissenpriemenユ.

Afschuwelijk hun muziek als slangengesisユ.

Door uilen onheilskreten begeleidユ.

Al de ijselijkheden van de diepste helユ.

 

Door een misverstand is Romeo niet bij het ontwaken van Juliet aanwezig. Die roept bij haar angstig ontwaken in de grafkamer uit, iv, 3. 44;

"Alack, alack! is it not like that Iユ. ヤWee, wee mij, is het niet waarschijnlijk, datユ.

ヤSo early waking, whith loathsome smellsユ. ヤIk vroeg ontwakend, in die pestlucht, bijユ.

ヤAnd shrieks like mandrakes totn out of the earthユ. ヤGekrijs als van alruinen, de aard ontscheurendユ.

ヤThe living mortals hearing them run madユ. ヤDat levenden, die ヤhet horen, zinloos maaktユ.

ヤO! if I wake, shall I not be distraughtユ. ヤ O, zal ik ontwakend, niet verbijsterend zijnユ.

ヤEnvironed with all these hideaous fears?ユ.ユOmringd van al die akeligheid en schrikユ.

ヤII King Learユ VI, III, 2,310 ヤKill, as doth the mandrake's groanユ. ヤDoodt zoals de mandraakschreeuw doetユ.

Vondel, De Heerlijckheyd van Salomon;

ヤHier danst een ouwe baas met zijn mantel lang

En bruingrauw stijl omgordt met een blauwe adderslang

Die knaagt haar kronkelstaart en kunstelijk ik bespore

Ruit, vuurkruid (witte nieswortel) en komijn, alruin en mandragoreユ. (alruin en mandragora is dezelfde naam voor 1 plant)

 

Beschrijving: http://a768.ac-images.myspacecdn.com/images01/64/s_3d792563ece34e4f92dc9fcff3b4c5cf.jpghttp://a768.ac-images.myspacecdn.com/images01/64/s_3d792563ece34e4f92dc9fcff3b4c5cf.jpg

 

Chaucer, dwale.

 

17. Dwale.

 

De narcotische, hallucinerende werking van Atropa belladonna, (ook een Solanaceae) ziet men in het woord dolkruid, de Duitse Tollkirsche, toll: dol, dolle kers. Het Engelse dwale betekent ook een slapende versterking, dwalen. In de ヤReeveユs Taleユ van Chaucer gaat de molenaar en zijn vrouw naar bed, toen hadden ze zoveel bier gedronken dat ヤhem needed no dwaleユ. Chaucer:

Arise, quods she; what, have ye dronken Dwale?

Why slepen ye? It is no nitertaleユ.

 

Met het sap van de plant werd ook vroeger, door zijn giftigheid, de huid gebleekt en puistjes verwijderd. In oude tijden was in Engeland het dwalwater favoriet bij de dames om vlekken weg te werken.

Bella donna betekent schone vrouw, het sap van deze plant werd op de ogen gedruppeld, waardoor er glanzende ogen en een grotere oogappel werd verkregen. Dit kan ook bereikt worden door een deel van het blad buitenwaarts op de ogen te leggen. Of de plant is zo genoemd omdat dit sap, ingenomen, illusies gaf van mooie vrouwen. In geringe hoeveelheid veroorzaakt het ook hallucinaties en diepe slaap. Het is een oud bijgeloof dat op zekere tijden de plant de vorm aanneemt van een tovenares van een heerlijke schoonheid waar het gevaarlijk is om naar te kijken

Een ander verklaring verhaalt een drasti­scher behandeling van de vrouwelijke sekse, een Italiaanse gifmenger zou er gebruik van gemaakt hebben om de lieflijke dames naar de hemel te verwijzen.

Een paar gram gedroogde bladeren zal al snel lijden tot een droge keel en een zeer extravagant delirium, vaak vergezeld door een oncontroleerbaar lachen, soms met onophoudelijk praten, maar soms met totaal verlies van de stem. Hij die het eet verliest direct al zijn geheugen en kennis en is bezig om elke steen om te draaien alsof hij met iets zeer belangrijk aan het werk is. Is dit de plant die Shakespeare noemt waar Banquo vraagt: ヤor have we eaten of the insane root that takes de reason prisoner?ユ Of was dit van Hyoscyamus, de henbane of insane root?

 

Beschrijving: http://users.skynet.be/fa023784/trollmoon/TrollBlog/files/page17_blog_entry37_2.jpghttp://users.skynet.be/fa023784/trollmoon/TrollBlog/files/page17_blog_entry37_2.jpg

easy to recognise a troll child

 

Shakespeare, this is some changeling.

 

18. Wisselkinderen.

 

Meelbrij met moederkoren werkte dodelijk. Moederkoren is een schimmelwoekering in het graan, vooral rogge. Vroeger was dit in natte jaren heel schadelijk omdat het moeilijk gezuiverd kon worden. Tegenwoordig haalt men er LSD uit. Eerst wordt het zenuwsysteem beschadigd en dan komt het tot een verschrikkelijke jeuk, kriebelziekte, dan tot een lang aanhoudende pijnlijke spierkramp en vaak veroorzaakt dit epilepsieachtige aanvallen. Het ergste van alles was het heilige vuur: Ignis Sacer, dat gaf pijnen in de ledematen die zich onder heftige branden donker rood en dan zwart kleurden om dan zonder bloeding af te vallen. Een soort droge versterving. Door dorst, krampen en door verkramping van de spieren voerde dit uiteindelijk tot de dood.

Misschien is hieruit het bijgeloof ontstaan van "het beschreien van de kinderen door de ヤkornmuhmeユ, een aardkol of trol die haar verkommerde kind tegen een menselijke kind uitwisselde. De reden hiervan is dat de kinderen die aan moederkoren leden met verkromde vingers stierven. In de morgen van hun dood vond de moeder dan haar kind heel anders dan gewoonlijk, verkrampt, en dacht dat haar kind geruild was door de aardkol die het levende mensenkind geruild had voor haar dode trollenkind. Die dode kinderen werden dan wisselkinderen genoemd.

 

Wisselkinderen, ヤWinters Taleユ; III, 3,122, ヤerg, erg! Maar kijk eens hier, jongen. Hier is heel wat anders; jij vindt stervende, ik pasgeborene. Hier kun je staan te kijken; zie eens, wat een doopkleed voor een groteluiユs kind! En kijk daar eens; neem dat op, neem het op jongen; doe het eens open. Zo, laat eens kijken. Het is mij voorspeld, dat ik nog eens rijk zou worden door de tovergodinnen, dat is zeker een wisselkindje, (this is some changeling) hou het open, wat is er in jongen?ユ

Stoffel: ヤJe fortuin is gemaakt oude. Als de zonden van je jeugd vergeven zijn, dan zul je nu goede dagen hebben, Goud, klinkklaar goudユ.

Herder: ヤDat is elfengoud, jongen, en dat zullen wij er nog wel verder aan merken.ユ

 

Shakespeare, she wears the willow.

Uit; http://en.wikipedia.org/wiki/Ophelia

 19. She wears the willow.

De wilg verschijnt bij ons als een verfrommelde boom met een plompe stam en geschoren hoofd, hij behoorde tot de zogenaamde ongeluksbomen. Diegene aan de bijl waren ontkomen werden aan de boom der vloeks, de wilg, gehangen. In geheimzinnige veemgerichten lag de wilg naast het blanke zwaard op de tafel van de vrijgraven. Die ter dood waren veroordeeld werden met een wilgenstrik opgeknoopt aan de dichtst bij gelegen boom. De geknotte wilg was een symbool des doods. Hij was zelf al onthoofd. In de onderwereld waren uitgestrekte bossen van wilgen en daarin woonde de god des doods, Vidharr.

Zelfs in de bijbel is het een ongeluksboom. Ter herinnering aan hun gevangenschap in Babylon zongen de Joden en werd aan de wilg de harp opgehangen. Judas heeft zich aan een wilg verhangen met een strik, zijn dode lijf stortte op de bodem en barstte zodat alle ingewanden eruit vielen. Sindsdien ligt er een vloek op de wilg. De wilg kreunt en barst en ook zijn buik is hol tot op de huidige dag. Daardoor heeft het een slechte naam en is het gebrandmerkt. Daarom zijn de oude wilgen hol en geplet.

 

Vondel, ヤEzechias de godsdienstigeユ.

ヤユt Huis Jacobユs zuchten zou op de oever van de Euphraat

ユt Huis Israelユs einde zou zijn hemelse gezangen

En aende wilgen droef zyn herpen laten hangenユ.

 

Wilgen zijn bitter en zijn een teken van ongemak en bitterheid, al zo in de tijd van Elisabeth waarin diegene die rouwde een wilgenkrans droeg. In Engeland is er de uitdrukking, ヤshe wears the willowユ, een teken dat de vrouw weduwe is en niet meer wil hertrouwen.

In ヤHamlet, 4,7,170,ユ  verdrinkt Ophelia daar waar het grijze lover van een wilgenboom in het water weerspiegelt.

ヤLaertes : Drwon'd ! O, where?ユ . ヤWat, verdronken, Waar?ユ

Queen: ヤThere is a willow grows aslant a brookユ. ヤ Koningin.: Ginds buigt een wilg over ユt beekje heenユ.

That shows his hoar leaves in the glassy streamユ. 'En spiegelt in de vliet zijn grijze bladerenユ.

Daar komt zij, woest bekranst met dovenetelsユ.

Madeliefjes, boter-, lange purperbloemenユ.

Die het ruwe herdersvolkje ruw benoemtユ.

Maar het schuchtere meisje dodemansvingeren noemtユ.

Zij klom en reikte om aan dunne twijgenユ.

Haar onkruid op te hangen, doch daar brakユ.

Een valse tak, en met haar schatten viel zijユ.

In het schreiend beekje. Het wijd gespreid gewaadユ.

Hield haar een wijl, gelijk een meerelf, bovenユ.

Waarbij zij rijmpjes zong uit oude deunenユ.

Als een, beseffeloos voor het gevaar, of alsユ.

Een wezen, dat, voor het element geborenユ.

Er mee vertrouwd is, doch dit duurt niet langユ.

Haar klederen zogen het water op en trokkenユ.

Het arme kind, tot op het laatste nog zingendユ.

In ユt modderig graf!ユ

 

Een verbinding met smart. Het is een boom vol droefenis.

In ヤOthelloユ iv, 3, 28 zingt de droeve Desdemona het lied van de wilg:

"Sing willow, willow, willowユ.

Sing all a green willow must be my garland".

Het lied van wilgen, een oude deun, maar als op haar gedicht. Zij zong het, toen zij stierfユ.

ヤAch, de arme zat onder de eik in haar smartユ.

Zingt: ヤwilgen, groene wilgenユ.

Het hoofd op de knie  en de hand op het hartユ.

Zingt: ヤwilgen, wilgen, wilgenユ.

Het beekje aan haar voet, ach het ruiste haar klachtユ.

Zingt: ヤwilgen, wilgen, wilgenユ.

Haar tranen, zij vloten; de rots, zij werd zacht;

Leg dat daarginds neerユ.

Zingt: ヤwilgen, wilgen, wilgenユ.

ヤk Bid u, maak haast, zo dadelijk komt hij hierユ.

Zingt allen: ヤmijn krans moet van wilgenloof zijnユ.

Laat niemand hem laken, zijn toorn is zo schoonユ.

Nee, dat volgt niet. Hoor, wie is ヤt die daar klopt?

Emilia:  Het is de windユ.

Desdemona: Mijn lief noemde ik trouweloos, en wat zei hij mij?

Zingt: ヤwilgen, wilgen, wilgenユ.

Boel ik ook met vrouwen, met mannen bedoelt gijユ.

 

Much Ado About Nothing, II, 1, 190;

ヤeenvoudig naar de naaste wilg, voor uw eigen zaken, Graaf.

Op welke manier wilt gij uw treurkrans dragen?

 

Guido Gazelle dicht de boom ook zo:

"waarom, droeve wilgeboom

Staat gij op de mandelstroom?

Waarom laat ge uw lange takken

tot in 't Koele water zakken?

daarom zucht ik, daarom steen ik

daarom, neergebogen, ween ik,

daarom treurt de Wilgeboom

op de zwarte Mandelstroom".

 

Wilgen zijn buigzaam. Gevlochten tenen (een twijg die op vaste maat is afgesneden en gebundeld, ook wel rijs genoemd) worden voor verschillende doeleinden gebruikt, waterwerken, huizenbouw, manden en dergelijk. Zoユn wilgensoort die gebruikt wordt om er huisraad uit te maken wordt osier genoemd. Dit woord komt van oud-Frans osierre: dat wat groeit in een ausarium: rivierbedding.

 

De buigzame osier komt voor in ヤLove's Labour Lostユ iv, 2,112: "Those thoughts to me were oaks, to tee like osiers bowed". ヤZijn gedachten waren als een eik, die van de ander even meegaand als een wilgユ.

 

Beschrijving: flora1Shakespeare, tremble, like the aspen leaves.

 

20. Vrouwentongen.

 

Vrouwentongen wordt de tril of Engelse asp genoemd, Populus tremulus, omdat zijn bladeren bij het minste of geringste bewegen en altijd te horen zijn, daarom ook wel bevende ratelaar. Trillen of sidderen als een espenblad is een bekende uitdrukking. De esp was een teken van schandaal omdat zijn bladeren gemaakt waren van vrouwentongen. Chaucer zegt dan ook:

ヤAnd quake as doth the leaf of Aspen greenユ.

ヤTo shake like an aspenユ is een van de oudste Engelse gezegden. Dat ritselen wordt veroorzaakt door de eigenaardige opbouw van het blad aan de bladsteel die plat en breed is en een verticale stand heeft, terwijl het blad horizontaal staat. De bladsteel is dan ook nog zeer slap en wordt dan zo ook met het minste windzuchtje beroerd. Mogelijk dat dit dient om de verdamping te bevorderen en zo de boom een goede groei geeft. Terwijl bij andere bomen de bladeren slapen is het blad van de ratel altijd druk bezig.

De bladen vinden geen rust omdat het kruis van Christus uit dit hout gemaakt is. De licht bewegende bladeren zorgen steeds voor 'onrust" ze sidderen of popelen. De populier werd met eeuwige onrust gestraft omdat het de enige boom was die niet voor de Heer buigen wilde en siddert nu net als de eeuwige Jood die niet rusten kan.

 

Shakespeare noemt de asp nog aspic in ヤAntony and Cleopatraユ v, 2, waar de aspic de slang is die Cleopatra dodelijk steekt en gebracht wordt in een mandje met asp-, populierbladeren;

240 "The pretty worm of Nilus thereユ. ヤHebt gij de lieve Nijlworm meegebrachtユ.

ヤThat kills and pains notユ. ヤDie zonder smarten doodt?ユ

296, ヤHave I the aspic in my lips? Dost fall?ユ ヤHeb is een aspis op mijn lippen? Valt gij?ユ

ヤIf thou and nature can so gently partユ. ヤWas u het afscheid van natuur zo zachtユ.

ヤThe stroke of death is as a lover's pinchユ.  ヤDan is de dood gelijk de kneep van een minnaarユ.

ヤWhich hurst, and is desiredユ. ヤDie smart, maar lieflijk isユ.

354-7: ヤThis is an aspic's trail; and these fig leavesユ. ヤDit is een aspiswond, de vijgenbladenユ.

ヤHave slime upon them, such as the aspic leavesユ. ヤZijn ook met slijm, als de aspisbladerenユ.

ヤUpon the caves of Nile". ヤIn haar holen aan de Nijlユ.

ヤTitus Andronicusユ II, 4, 44. ヤO, had het monster ooit die leliehandenユ.

Tremble, like the aspen leaves, upon a luteユ. ヤAls espenblad zien trillen op een luitユ.

Zodat de zijden snaren teer die kustenユ.

 

Op de terugweg van de Tartaros vlocht Hercules een krans van takken van de boom die Hades had geplant in de Elyzeese velden ter gedachtenis aan zijn minnares, de mooie Leuke. De buitenste bladeren van deze krans bleven zwart omdat dit de kleur is van de onderwereld, maar de bladeren die tegen het voorhoofd van Hercules aanzaten werden door zijn roemrucht zweet zilverwit gebleekt. De kleur van de witte populier geeft zo aan dat hij in beide werelden geweest is.

De witte lijnen zijn vaak te zien in de plotselinge zomerwinden, dit is een zekere indicatie van komende regen, de ヤwheather tree shows its white lining, there will be rainユ. Heen en weer zwaaiend in de wind schitteren ze eerst licht dan donker al naar de zijde die zich vertoont, daarom is de boom aan de Tijd gewijd met zijn afwisseling van dag en nacht. Het blaadje is omgekeerd, Fries it bledtsje is omteard, Duitse das Blatt hat sich gewandt en Franse la carte est tournee

Ook de spreuk als een blad omslaan, berust vooral op het gedrag van de popel wiens bladeren op St. Jansdag hun plaats veranderen zodat ze daarna de boom geen bescherming meer bieden tegen de regen.

Vondel, Salmoneus;

ヤDe krans van populier

Bekranst zijn priesterdomユ. (Hercules)

 

Faeton wist van zijn vader gedaan te krijgen dat hij eens in de zonnewagen mocht rijden. Hij verloor de macht over de paarden die het hemelse vuur trokken zodat de aarde verschroeid werd. Zeus maakte er een einde aan door een bliksemstraal te zenden die Faeton op aarde liet tuimelen. Zijn zusters bleven onophoudelijk om zijn dood schreien. Ze trokken zich de haren uit ユt hoofd, krabden de borsten open en riepen zijn naam te vergeefs. Toen Faethusa, de oudste, op zekere tijd wilde gaan zitten voelde ze haar knie創 verstijven. Ze begon om hulp te roepen. Hierop wilde Lampetia toeschieten, maar haar voeten hadden reeds wortel geschoten. Febe, door dit rampzalig voorval tot wanhoop vervoerd, wilde heur haar uit trekken maar ze trok niets dan bladeren, haar beenderen werden boomstammen en haar armen takken. De bast had al haar ganse lichaam bedekt en liet niets vrij dan de mond. Maar hun tranen bleven vloeien. Men zag ze uit deze nieuwe bomen druipen en, door de zon hard gemaakt, werden ze amber.

 

Vondel bezingt in ヤFaeton of reuckeloze stoutheitユ de ondergang van Phaeton met de zonnewagen en het veranderen van zijn zusters in populieren.

ヤDe tranen biggelen als brantsteen in de zonユ.

 

 

Shakespeare, threatening twigs of birch.

Uit; https://www.pinterest.com/CeruleanHMC/caricatures-georgian-and-regency/

 21. De Boom der Wijsheid.

 

De berk wordt in het Latijn Betula genoemd. Dit woord komt mogelijk van het Latijnse batuare: slaan, de twijgen werden wel als roede gebruikt. De Finnen slaan zich ermee tijdens een dampbad om de bloedcirculatie te bevorderen. Het berkenreis werd gebruikt tot het vervaardigen van bezems en diende weleer bij het spitsroedenlopen om de veroordeelden te pijnigen. Sommige volken gebruikten twijgen van deze boom om er mee te geselen en noemden daarom de boom "De Boom der Wijsheid" omdat de boosdoeners door zo'n tuchtiging wel tot betere gedachten kwamen.

 

Zo werden de roeden in oude tijden door Engelse schoolmeesters gebruikt, ouders bedreigden hun kinderen met deze afstraffing, zie Shakespeare in ヤMeasure for Measureユ i, 3, 23-7:

ヤWij hebben stipte wetten, strenge straffenユ.

Vereiste breidels voor halsstarrige paardenユ.

Die wij nu veertien jaar lieten slapenユ.

Gelijk een oude leeuw, die in een grotユ.

Geen prooi meer zoekend, sluimert. Nu, gelijkユ.

ヤAs fond fathersユ. ヤEn zwakke vadersユ .

ヤHaving bound up the threatening twigs of birchユ. ヤBerkenrijsjes bindtユ.

ヤOnly to stick it in their children's sightユ. Alleen om het oog der kinderen te verschrikkenユ.

ヤFor terror, not tu use, in time the rodユ. ヤNiet voor gebruik, zodat de roede draユ.

ヤBecomes more mock'd dan fear'dユ. ヤMeer spot dan vreze wekt, zo is de wetユ.

 

Beschrijving: http://idioms.chat.ru/17/pix/539.gifhttp://idioms.chat.ru/17/pix/539.gif

 

Shakespeare, as will a chestnut in a farmer ヤs fire.

 

22. Kastanjes uit het vuur halen.

 

Kastanjes, Castanea sativa, uit het vuur halen is een uitdrukking die ontleend is aan de fabel. In Duits heet het Die kastanien aus dem Feuer holen, in Frans tirer les marrons du feu en in Engels to pull the chestnuts out of the fire. Een aap die kastanjes uit het vuur wilde halen was bang zich te branden en gebruikte hiervoor de poot van een daarbij liggende slapende hond.

 

Op kerstavond werden door bruidsparen noten in het vuur geworpen. Als deze noten stillagen en tezamen verbrandden, dan werd het een gelukkig huwelijk; als ze uit elkaar vielen, dan betekende dat een ongelukkige, kraakte het daarbij, dan zou het in de toekomst kraken.

Vrijsters gooiden noten, met de namen van haar aanbidders, in het vuur met Allerheiligen om uit te maken wie van hen haar liefde waardig was. Degene die kraken of springen zijn niet te vertrouwen, zij die rustig liggen te branden zijn de ware. Kastanjes waren een soort huwelijksorakel in Engeland. Naar dit geluid maakte Shakespeare ヤTaming of the Shrewユ 1, 2,208:

"Do you tell me of a woman's tongueユ. ヤEn reutelt gij me niet van een vrouwentongユ.

ヤThat gives not half so great a blow to hearユ. ヤDie half zo luid niet klapt als een kastanjeユ.

As will a chestnut in a farmer' s fire?ユ ヤIn het haardvuur van een pachter?ユ

 

Bij Vondel, Vermaeckelijcke Inleydinghe  LIユ, is het een aap en een kat, gevolgd door de moraal.

ヤDen Aep en de Katte;ユ

ヤDe Sim, om ユt afwezig huisgezin te verrassen

Te snoepen de gebraden kastanjes in de asse

Nam ユs katten linkerpoot, hoe zeer zij was vervaard

En krabde de gebraden kastanjes uit de haard

De poes heeft luid gemiauwd als zij haar klauw verbrande

En riep: houd op, houd stil, mijn linkerpoot lijdt schade

Mijn vlees is niet van staal en ijzer als het dijn

Wat tirannie is dit, ik lijd grote pijn

Maar onze moeder Sim liet niet af van verzengen

Voor ze de haard had ontbloot van gloeiende  karstengen

Belachende de kat in ユt midden van ユt verdriet

En riep: Wat schreeuwt gij, uw pijn voel ik niet

Een Koning, die zijn rijk en palen wil vergroten

Gebruikt zijn eigen volk en kloeke rijksgenoten

Hij houdt zich uit het gevaar en haalt als met zijn hand

Al ユt gene zijn hart wenst uit oorlogs felle brand.ユ

 

Vondel, ヤHerderskoutユ;

ヤ...Gij mag de nacht wel bij ons blijven rusten

We hebben thuis rijpe appels, zo ze u lusten

De nieuwe vrucht, kastanjes,..ユ Hieruit zou je opmaken dat de kastanjes net ingevoerd waren.

Hoewel, Chaucer, 1387:

ヤAnd many homely trees there wereユ. ヤEn veel bekende bomen waren erユ.

ヤThat peaches, coines, and apples bereユ. ヤDie perziken, kweeperen en appels dragenユ.

ヤMedlars, plummes, peers, chesteinisユ. ヤMispel, pruimen en kastanjesユ.

Cerise, of which many one faine isユ. ヤKersen waarvan velen fijn zijnユ.

Die spreekt toch duidelijk over de kastanje

Mogelijk dat Vondel doelt op de paardenkastanjes, hoewel die niet eetbaar zijn.

 

Shakespeare, and sweeter than the kernels.

Uit; http://projects.iq.harvard.edu/stigmainshakespeare/katherineユs-limp

 23. And sweeter than the kernels.

 

De hazelaar, Corylus avellana, is een sprookje en volledig versierd met harten. De hazelaar behoudt zijn bladeren zelfs nadat andere bomen al ontmanteld zijn en geeft het bos dan een warme gloed, een warme kleur als de gloed van de morgenwarmte. 

De noten zijn vaak bedekt door die bladeren en de vruchten van de hazelaar bevatten een verborgen levenskracht. Over de hazelaar als symbool van vruchtbaarheid zijn vele verhalen in omloop. Als vrouwen bijvoorbeeld niet tevreden waren met hun mannen, legden ze een met vele noten behangen hazeltak boven het echtelijk bed. In vele dorpen was het gebruik dat jonge vrouwen de zekerheid in verwachting te zijn, door een hazeltak in de hand lieten zien.

 

In de ヤTaming of the Shrewユ, ii, 1, 255 zegt Petruchio tot Katharina;

ヤHoe komt men aan het verhaal dat Kaatje hinkt?ユ

ヤKate, like the hazel-twigユ. ヤWant Kaatje is slank en rechtユ.

ヤIs straight and slender, and as brown in hueユ. ヤGelijk een hazeltak, ze is bruin van haarユ.

ヤAs hazel nuts, and sweeter than the kernelsユ. ヤGelijk een hazelnoot, en zoeter dan haar kernユ.

ヤO! let me see thee walk: thou dost not haltユ. ヤ O! loop eens op, nee hinken doet ge nietユ.

 

Verder komt de hazelaar voor in ヤRomeo en Juliaユ. I, 4, 68, waar Romeo een droom had;

ヤMecutio; O zo, ik zie, fee Mab heeft u bezochtユ.

Ze is de elfenkoningin, die dromen brengtユ.

Zij komt, niet groter dan het beeldje opユ.

De agaatsteen in de ring van een aldermanユ.

En rijdt, met een gespan van zonnestofjesユ.

Over de neus van de mensen in hun slaapユ.

De radarspaken zijn van spinnenbenenユ.

Van fijne sprinkhaanvleugels is de kapユ.

Van het web der kleinste spinnen zijn de teugelsユ.

Van maneschijnstralen is het tuig, de zweepユ.

Is van krekelscheen en biezenpluisユ.

Haar voerman is een mug, in het grijs gekleedユ.

Niet half zo groot als het ronde wormpje. Datユ.

In het vingertopje huist van luie meisjesユ.

Haar rijtuig is holle hazelnootユ.

Gemaakt door meester Eikhoorn of baas Wurmユ.

Van oudsher reeds der elfen wagenmakersユ.

En met dit span bezoekt ze nacht op nachtユ.

Het brein van minnaars, die alsdan van liefdeユ.

De knie van hovelingen, die dan vanユ.

De hand van procureurs, die dan van kostenユ.

Den mond van meisjes, die dan van kussen dromenユ.

Maar deze straft vaak Mab in toorn met puistjesユ.

Wijl snoeperij haar adem heeft vervalstユ.

Soms galoppeert zij op de neus van een hovelingユ.

Die speurt dan dromend nieuwe gunstbewijzenユ.

Soms neemt zij het staartje van een big en kitteltユ.

Een zielenherder in zijn slaap in de neusユ.

Dan droomt hij dadelijk van een vetter kerspelユ.

Soms draaft zij op de hals van een soldaatユ.

Die menige vijand dan de hals doorklieftユ.

Van bressen, hinderlagen, Spaanse klingenユ.

Van drinken uit een reuzenpokel droomtユ.

Dan hoort hij vlak aan het oor een trom, springt opユ.

Ontwaakt, en vloekt een schietgebed of tweeユ.

En slaapt weer in. Dit is dezelfde Mabユ.

Die ユs nachts de manen der paarden vlechtユ.

En slordig haar dooreen wart tot een viltユ.

Waarvan de ontwarring tal van rampen speltユ.

Dit is dezelfde heks, die meisjes druktユ.

Als ze op de rug gaan liggen, en haar zoユ.

Aan ユt dragen went, waardoor zij vrouwen wordenユ.

 

Voor een koude in het hoofd, schrijft Chaucer,

ヤTake small note kennelys, and roost them, and ete hem with a lytyl powder of peprys when thou gost to bedユ.

 

Vondel schrijft in ヤDe Leeuwendalersユ;....Met een hazelaren stokユ.

Een bijzonder gebruik heeft de hazelaar ook als knuppel. Het is een boom van wijsheid, vandaar goed materiaal voor alle krachtige roeden.

De knuppel uit de zak was een knuppel uit de hazelstruik. De staf van pelgrims was gewoonlijk van de hazelaar gesneden en mensen die lange pelgrimstochten gemaakt hadden bewaarden de schat als een staf, ja, hij werd zelfs met hen begraven.

Het was de hazelaarsstaf die St. Patrick gebruikte toen hij de slangen voor zich uit, Ierland uitjoeg.

 

Corylus maxima (de grootste) is de baardnoot of langbaardnoot naar de franje onderaan de noten. In het Engels heet die filbert. Dit naar de Normandische naam, noix de filbert: de noot van (St.) Philibert, abbe van Jumieges in Normandi, 684, omdat de noten verschijnen en klaar zijn op zijn feestdag, eind augustus. Shakespeare vermeldt die vorm als "filbert" in Tempest, II, 2, 180;

"To clust'ring filberts".

 

 

Beschrijving: http://www.pflanzenschleuder.de/bilder/detail/b018700_Walnuss_aus_Samen_echte_Walnuss_1.jpgShakespeare, hollow walnut.

 

 24. Hollow walnut.

 

Tussen het bovenste deel van een mannenhoofd en een halve walnoot, Juglans nigra, bestaat veel overeenkomst. De harde bolster is de kale schedel, de dunne bruine schil is de bruine huid en het gelobde witte vlees zijn de hersens,

 

ヤMerry Wives of Windsorユ iv, 2,170.

ヤAs jealous as Ford, that searched a hollow walnut for his wifeユs lemanユ. ヤZo jaloers als Ford, die een holle noot doorzocht om zijn vrouwユs lief te vindenユ.

 

Vondel, ヤZeemagazynユ;

ヤHier hagelt lood, en schroot, en kogel, Plutoユs schroom

Zo veel als ヤt notenbos van zijn notenboom

Kan schuddenユ.

 

Beschrijving: http://www.mun.ca/alciato/images/160.gifhttp://www.mun.ca/alciato/images/160.gif

 

Shakespeare, thou art an olm, my husband, I an vine.

 

 25. The barky fingers of the elm.

 

De iep is een boom met karakter en persoonlijkheid.

De indrukwekkende en in de zomer licht onregelmatige omtrek van de boom is dikwijls verdeeld in segmenten. In de winter eindigen zijn grote naar boven gerichte hoofdtakken in tienduizenden tere, dooreengeweven twijgjes zodat het lijkt of de boom in een nevelachtige stralenkrans gehuld is. Dit is het karakteristiek van de olm, de gaffeling van de twijgen tot een fijn kantwerk van twijgjes waarin de oorspronkelijke hoofdtak vrijwel niet meer te volgen is, opgelost in een wirwar van kleine pritelige takjes.

Zie Shakespeare in ヤMidsummer Night's Dreamユ 1,49: "The barky fingers of the elm". .

 

Iepen waren bij de Romeinen zeer geliefd die ze gebruikten om de wijnstok aan te laten ranken. Het trouwen van de iep met de druif was een gewoonlijke verwijzing bij de Romeinse po奏en.

Men maakte dan ook onderscheid tussen druiven die gekweekt waren met die staken en druiven die die steunsels gemist hadden. Iep en druif zijn zo het symbool voor vriendschap en huwelijk.

De iep is met de druif door de Romeinen ge貧troduceerd vanwege dit huwelijk. Hetzelfde gebruik zien we later bij ons waar de gevleugelde takken van de kurkiep gebruikt werden als rijstakken bij de erwtenteelt. Zie Shakespeare waar de jaloerse Adriana meent dat haar man er staat en zijn tweelingbroer Antipholes wil omhelzen.

"Sta toe, dat ik mijn armen om u slaユ.

Thou art an olm, my husband, I a vineユ. ヤIk ben een wingerd, gij een olm, mijn gadeユ.

ヤWhose weakness, married to thy stronger stateユ. ヤMijn zwakheid, om uw forse stam geranktユ.

ヤMakes me with thy strenght to communicateユ. ヤVoelt en geeft toe, dat ze alle kracht u danktユ.

Wat tussen ons zich dringt en u omvatユ.

Hetzij mos of braam of klimop, onbeschaamdユ.

Het snoeimes kapt het weg, het zou u verdervenユ.

Vondel bespreekt in ヤDe Heerlijckheyd van Salomonユ de minneboefjes (Amor) in de trouw van de iep en wijngaard.

ヤDe kromme Olm wordt omhelsd van Wijngaard goedertieren

De toverlieden, en de zoete minneklachten

De telg, overladen van ユt balsem druppelden hout

Steeds onder ユt nest trilt de liefdekens veelvoud

De schoonheid legt, lust broeit, de hartstochten, door ユt veel tergen

Van de brand, ユt gebroedsel kipt van dees Pygmeense dwergen

De een legt het eiwit nog, de ander leeft al vlug

Een ander stoppelhaard, een ander leerling jeugdig

Van tak tot tak, van haag tot haag wispelt vreugdig

En in appelaars schaduw zacht dobbedobt en slaapt

En van zijn armen neer zijn koker hangen laat

Die vurige damp uitbraakt en op een musje teder

Proeft een ander zijn boog, die reuzen velt ten nederユ.

 

Prachtige iepen werden in de buurt van Londen gevonden en andere grote steden, want deze boom verdraagt een vervuilde lucht die niet geschikt is voor vele andere bomen. De geweldige iepen van Hyde Park en Kensington Gardes werden zeer geprezen door hen die er rust zochten en vertoefden vanwege het aangename schaduw dat ze gaven. Duizenden konden met Milton zeggen:

ヤNot always city-pent nor pert at home

I dwell; but when spring calls me forth to roam

Expatiate in our proud suburban shades

Of branching elms that never sun pervadesユ.

 

Chaucer:

ヤThe elmis grate and smallユ.

 

Beschrijving: http://www.cubra.nl/bomen/boomvandeweek/zundertbeuk/zundertbeuk3.jpgVondel, Gutenbergs geroofde letter.

 

 26. Boeken-Beuk.

 

Bekend is dat er tussen de Buche en Buch (beuk en boek) een zakelijke samenhang is. Beuk, de oude bueckenboom, buche of boekenboom. Indrukwekkende beuken staan er te Arnhem, die uitstekende beukengronden noemt men nog boekengronden, zie ook de namen Boekelo, Boxtel en Boekel.

De bast van de beuk is zacht en goed te snijden, wat op bijna alle beuken goed te zien is. De boekdrukkunst zou door Laurens Jsz. Koster te Haarlem uitgevonden zijn omdat hij op de stam van de beuk, (boek) letters kerfde, de letters van de stam haalde en ontdekte dat die een afdruk vormden op de grond en zo op de gedachte kwam om die letters als zetmateriaal te gebruiken.

De strijd om de roem waar de boekdrukkunst uitgevonden is wordt op meer dan 5 plaatsen gestreden. Volgens H. Junius zou Gutenberg, als leerling van Koster in een kerstnacht zijn gereedschappen gestolen hebben. In ieder geval wordt het jaar 144?  als het jaar van de uitvinding bepaald.

Vondel, de ヤDruckkunst aen Balthasar Moerentorfユ.

ヤDat Laurens Koster (dien ik hier

Nu niet met delfisch lauwerier

Maar met zijn eigen beukeloof krans)

In Holland oplook met die glans

En de eerste boekenstaaf sneed uit bomen

Die voor geen heilige eiken schromen

Al beroemd Mentz zich van zulke vondst

De keustad klopt op haar mond

Als Haarlem spreekt, de fiere Rijn

Geeft de eer aan ヤt Spare, met die schijn

Van recht, en zwijgt van Vuist, de zetter (Faust de compagnon van Gutenberg)

En Gutenbergs geroofde letterユ.

 

De pinvormige rustende knoppen van de beuk zwellen in het voorjaar op en fonkelen als gebrand koper, ze gloeien in de voorjaarszon van brons tot rood waarna de hele boom in een emeraldzijde kleur uitbarst, dan trekt de boom de aandacht. Beukenbossen zijn buitengewoon donker en schaduwrijk. De boom moet veel blad maken omdat de zon zijn zachte bast kan beschadigen.

Vondel, de ヤHeerlijckheyd van Salomonユ;

ヤHet schaduwende loof eens planebooms u frisch

Een zonnehoed verstrekt, een beuckelaer uw disユ.

 

Vondel, ヤHippolotys of rampsalige Kuyscheydユ;

ヤDe beukebomen bladen en takjes zoetjes trillen

Getroffen van de windノユ

 

Vondel, ヤHerderskoutユ;

ヤIn ユt groen, zo dicht van beukenloof bedektユ.

 

Een beuk geeft slecht werkhout, maar goed brandhout,

Vondel, ヤDe Leeuwendalersユ;

ヤHak beuken af tot brand, leg rijsbos op ユt vuur

Houw eik en elzen omユ.

 

Vondel, ヤBegroetenis aen Fredrick Henrickユ;

ヤHollandse maagden, vlecht Oranje met laurieren

En bekranst Frederik, die in ユt land bestierenノ.

ヤEen beukelaar des landsユ.

 

Vondel,  luwe schaduw.

 

 27. Zoete schaduw.

 

Bekend is de plataan, Platanus, geworden als de plataan van Lydia waar de grootvorst Xerxes door zo'n boom in vervoering raakte. Hij liet zijn leger van 1 700 000 man halt houden om de schoonheid en hoogheid van deze boom te bewonderen. Bij zijn vertrek liet hij die met sieraden omhangen en stelde er een speciale bewaker over aan. Toen hij gedwongen werd verder te gaan liet hij het beeld van de boom in een gouden medaille slaan die hij altijd bij zich droeg. Handel's Largo is de melodie die Xerxes tot de boom in de opera zingt.

ヤEr was nooit lieflijker en zoeter schaduw van enige boom

dan die van mijn beminde plataanユ.

Homerus spreekt van altaren onder de plataan opgericht. Vertaling van Vondel:

ヤWij bouwden bij een bron gewijde zoenaltaren

En smeekten met den geur, ten hemel opgevaren

In luwe schaduw van een groenenden Plataan

Waar langs ene beekje vloot, nabij zijn voet ontstaan

Toen sprong een schrikbarende slang, met fonklend rood gespikkeld

Als door den Dondergod tot honger aangeprikkeld

Van onder ヤt outer (altaar) uit en sloeg zich om den boomユ.

 

 

 

Beschrijving: http://i6.ebayimg.com/03/i/000/a9/00/f626_10.JPG

Shakespeare, humble mulberry.

 

 28. Humble mulberry.

 

De moerbei of mulberry, Morus, als haag is geschikt om de wind te breken, sommige soorten zijn geschikt voor wegbeplanting maar willen in de winter nog wel eens wat afvriezen. Ook zijn ze geschikt als leiboom.

De vier kleine, nauwelijks zichtbare bloemdekblaadjes worden dik en sappig en vormen het eetbare gedeelte. Dan is de boom behangen met guirlandes van neerhangende vruchten die de tuin een feestelijk aanzien geven. De donkerrode vruchten zijn verzamelvruchten, net zoals bij de framboos, en tevens schijnvruchten. De vrucht valt af bij rijpheid. Door aan een tak te schudden kun je rijpe, braamachtige vruchten zo in een laken opvangen. Vallen die vruchten op een sierbestrating geven die een niet te verwijderen kleur.

 

De mulberry komt ook voor in Shakespeare ヤMidsummer Night's Dreamユ III 1,174 en ヤCoriolanusユ III, 2, 79:

ヤJa, buig in deemoed, vaak, ter tuchtigingユ.

Now humble as the ripest mulberryユユ. Van uw trotse hart, als waar het een rijpe moerbeiユ.

Die, aangeraakt, reeds valtユ.

 

Miltonユs boom te Cambridge stond er nog eind vorige eeuw. Maar de boom die door Shakespeare geplant was in zijn tuin te Stratford werd omgehakt door de man die het huis kocht omdat de mensen hem zo lastig vielen en naar de boom wilde kijken.

 

De oude Grieken gebruikten het sap om wijn te kleuren, ook dames. Virgilius, vertaling Vondel: ヤEn Egle kwam op slag de bange maats te baat

Nimf Egle, de allerschoonste en sierste van ヤt gelaat

Der vliedgodinnne. Toen de God nu kwam te ontwaken

En dユogen opsloeg, toen bemaalde zij zijn kaken

De kin en ヤt voorhoofd met een moerbei paars en rood.ユ

Vondel, ヤDe Leeuwendalersユ;

ヤ..de felste en wreedste stieren

Bedaren in ユt gevecht, waar zij voorbij komt zwieren

De boterbloem verguldt de weide op haar tred

De stroom gevoelt een gloed in ユt koelste van zijn bed

Wat zou men van de mond als zeldzaamheden vertellen?

Een moerbei, rijp van pas, geen moerbei, twee morellen

Wat zou men roemen van dat levendige git

Of liever van de kool, die onder ユt voorhoofd zit

En gloeit me al te heet? Wat zou men van de vlechten

Zo geel een ijl, als goud en barnsteen hechten

Verhalen, daar mijn hart en ziel zich in verstrikt?

ノ..Ja, wie bemint ze niet? Wie zet haar deugd te hoog?

Ze verfde nooit haar wangen met moerbei of morellen

Ze loogt noch bleekt heur haarユ.

 

Shakespeare, silk stockings.

Uit; http://en.wikipedia.org/wiki/Andrew_Aguecheek

29. Silk stockings.

 

Het blad van de witte moerbei, Morus alba, wordt gebruikt voor de zijdenwormteelt. Die spint voor zijn cocon een draad van 3000m. Bruikbaar daarvan is 300-900m. In Veneti kwam niet alleen de handel, maar ook zijdetelers, spinners en wevers over om in Itali de zijdeteelt op te zetten. Veneti speelde in de 15de en 16de eeuw een belangrijke rol. Zijde is altijd een exclusief product geweest.

 

Zijden kousen komen voor in ヤ2 King Henry the Fourthユ, 2,2, 18:

ヤor to take note how many pair of silk stockings thou hastユ.

 

Antony and Cleopatra, 2,2,210:

ヤEen schaar van maagden, ware Nereidenユ.

Zag haar naar de ogen; elke buiging deedユ.

De groep nog schoner zijn. Die het roer bestuurdeユ.

Geleek een meergodin, het zijden tuig, the silken tackleユ.

Trilde, als die handen, zacht als bloemen, het grepenユ.

 

ヤCymbelineユ, 3,3,22:

ユDan dat men ruist in onbetaalde zijdeユ.

Waarvoor wie het prachtkleed levert, buigt, maar tochユ.

De schuld niet schraptユ.

 

Vondel, ヤHuigh de Groots Josef of Sofompaneasユ;

ヤEn klederen van de wol der Seres ons gestuurd

En binnen Babylon op ユt geestigste geborduurd

En paarlen, blank als sneeuw, gevist op Indus kantenユ. (De oud-Chinese naam voor zijde is ser, seres was de naam van de Grieken voor de Noordkant van Sinae (China) Hij wist toch blijkbaar het verschil tussen zijde en wol niet)

Vondel, ヤBruyloftsbed van Pieter Cornelsz. Hoofd en Helionora Hellemansユ.

ヤBij zijde en wormgespinノ.ユ

 

Beschrijving: http://www.gaglio.co.uk/basic_christianity/Images/adam_eve_figleaves2.jpghttp://www.gaglio.co.uk/basic_christianity/Images/adam_eve_figleaves2.jpg

 

Shakespeare ユs figleaves.

 

30. Figleaves.

 

Ficus carica, de vijg, wordt al in Genesis gebruikt om de schaamte te bedekken. Het handvormige blad is groot met een dikke hoofdnerf. Die grote, taaie bladeren worden in het Oosten gebruikt om er mandjes, parapluユs en schalen van te maken. Fruit bestemd voor export is nog vaak in vijgenbladen gewikkeld. Zo is het mogelijk dat Shakespeare bekend was met het blad. Hij noemt figleaves in ヤAntony and Cleopatraユ 2, 243-4, 269-9, 354-7.

 

De vijg kan gekookt, gekonfijt of vers gegeten worden. Voor lange tochten worden ze wel gedroogd en aan lange slingers gehangen. De vijg is in het Oosten een dagelijks voedsel.

Ook Shakespeare meldt de vijg in de ヤMidsummer's Night Dreamユ III, 1,170 en de Spaanse vijg in ヤKing Henry Vユ, III, 6,62. Antony and Cleopatra, 1,2,30;

ヤO, heerlijk! Een lang leven smaakt mij nog beter dan vijgenユ. De gewone vijgen kwamen uit Spanje. Opuntia, een cactusachtige, wordt ook wel Indische vijg genoemd maar was toen nog niet bekend.

 

Beschrijving: witteChaucer, fyn ciprees.

 

31. Fyn cyprees.

 

De vruchteloze betovert het gemoed door zijn piramidale hoge groei die haar het zinnebeeld van de zonnestraal en vlam heeft gemaakt. Bij de Grieken was ze het zinnebeeld van de uit de aarde voortkomende eeuwige verjonging van de natuur zodat men leven en dood in haar meende te zien. Ze was gewijd aan het Noodlot, aan de Furi創, aan Proserpina en vooral aan Pluto. Maar ook het zinnebeeld van de uit de aarde voortkomende eeuwige verjonging van de natuur, zodat men leven en dood in haar meende te zien. Bij de offers die 's nachts aan Pluto werden gebracht droeg de priester een krans van cypressenloof. Omdat nu ernst en droefheid in haar verenigd waren lag er een diepere zin in de mening dat Amor de pijlen uit cypressenhout sneed die hij naar de aarde slingerde om liefdessmarten voort te brengen. Alleen de gouden pijlen uit zijn koker brachten geluk aan.

De scepter van Zeus stelde men zich ook voor als van dit hout gesneden, omdat hij heer was over leven en dood.

 

Vondel, ヤDe Leeuwendalersユ;

ヤMen zal uw zerk rondom beplanten met cypressen

En wensen dat ze in het graf uw minnevuur mag lessenユ.

 

In ヤThe Tale of Sir Thopasユ vertelt Chaucer in de Canterbury Tales echter over lieflijke dingen, maar ook over een speer van cypres.

ヤHis sadel was of rewel boonユ. ヤZijn zadel was van elpenbeenユ. (:ivoor)

ヤHys brydel as the sonne shoonユ. ヤAls lichte zon zijn breidel scheenユ.

ヤOr as the moone lightユ. ヤOf als de maan te noenユ.

ヤHis spere was of fyn cipreesユ. ヤZijn speer van fijn cypreshoutユ.

 

Cypressenhout gold voor onvergankelijk en onverstoorbaar. Het mooie geurende hout heeft een roodachtige gloed die nooit verdwijnt. Dit hout is zeer hard en gold voor onvergankelijk. Voor alle grote bouwwerken werd dit hout gebruikt, daarom was ook de brug die Semiramis over de Eufraat liet leggen van dit hout. Zo voldaan was Plato over zijn hardheid dat hij de wetten op tafelen van cypreshout liet leggen in plaats van het op koperen platen graveren. Het hout werd gebruikt voor de Phoenische handelsschepen. Zoals waarschijnlijk de ark van Noach uit cypres gemaakt was, zo bouwde Alexander de Grote zijn Euphraatvlot uit dit edele materiaal.

Shakespeare heeft een kast van cipressehout in ヤTaming of the Shrewユ, II, 1, 353 als teken van weelde.

Een cypressenbos komt voor in ヤCoriolanusユ 1,10, 30ユ.

 

Shakespeare, he shall flourish.

 

Van; F. Antoine.

32. He shall flourish.

 

Een van de machtigste bomen van de Libanon is de ceder. De boom kan wel 40m hoog worden met een karakteristieke afgeknotte, vlakke top.

De ceder, heeft net als de eik, machtige armen die horizontaal uitstaan en even dik en groot zijn als een volwassen boom. De ceder overheerst met zijn armen een uitgestrekt gebied. Het is een indrukwekkende verschijning, machtig en gespierd, een boom met charisma. De ceder is een van de meest waardevolle monumenten van aarde, religie, historie, kunst en dichters, allen hebben die boom aanbeden en bezongen.

De edelste onder de bomen, de roem der plantenwereld, en als zodanig het zinnebeeld van macht, grootheid, uitgestrektheid en verhevenheid.

 

Shakespeare in ヤKing Henry VIII,  5, 5, 54

He shall flourishユ. ヤHij zal bloeienユ.

ヤAnd like a mountain cedarユ. ヤEn als de bergen cederユ.

ヤReach his branchesユ. ヤUitbreiden zijn takkenユ.

ヤTo alle the plains about himユ. ヤOver al het land in het rondユ.

 

Vondel, ヤHuigh de Groots Josef of Sofompaneasユ;

ヤVan duurzaam cederen hout op de Libanon afgehouwenユ.

 

Vondel, ヤHierusalem verwoestユ;

ヤZiet hoe de bliksem Gods mijn hemelhoge Cedユren

En Marmer gepolijst ter Helle gin vernedユren.

ノノノノノ..

Een gloeiende brand, daar hij de gouden vensters

Van ヤ heiligdom meユ blaakte, en Godvergeten stout

ユt Vervloekte vuur stak aan ユt gewijde cedユrenhout

De ceder reikt zijn hitteユ dユolijf te om te lessen

DユOlijf de Den ontvonkt; de Dennen den Cypressenユ.

 

Beschrijving: http://www.meesterswebstek.be/games/ruimte/monumenten/vrijheidsbeeld.jpghttp://www.meesterswebstek.be/games/ruimte/monumenten/vrijheidsbeeld.jpg

 

Chaucer, fyrbond.

 

33. Fyrbond.

 

Het hout van de den, Pinus, bevat hars en is daarom geschikt om als fakkel te dienen en zo werd het gebruikt op het altaar der goden waar de boom aan gewijd was, Ceres, Pan, Neptunus, Cybele. Men verhaalt dat een pijnboomtoorts aan bruiden en pasgetrouwden werd toegestuurd en daarom Pronubia Pinus (de pijn van ondertrouw) heette, een teken van brandende liefde van de vrouw tot haar man.

Dit brandende gevoel zien we in de namen terug, het is de Duitse Fohre wat in het oud-Hoogduitse forha was, in het Engels fir, oud-Engels furh, fyrh, in oud Noord Duits/Zweeds als fura, bij ons werd het in midden-Nederlands vuren, vurenhout is bekend. Is het woord verwant met de vurige Furi創? De Engelse botanist Gerard verhaalt ons dat het hout, vanwege zijn brandbaarheid, door de mensen fire of firre wood genoemd werd omdat het de meest vlambare is van alle houtsoorten en zo vol gom dat het branden zal als een toorts.

 

In the ヤMerchant's taleユ vertelt Chaucer in zijn ヤCanterbury Talesユ.

ヤIn libertee, and eek in mariageユ. ヤIn vrijheid en ook in huwelijkユ.

ヤAnd with hire fyrbond in hire hand abouteユ. ヤEn met haar brandende toorts in haar hand rondユ.

ヤDaunceth biforn the bride and al the routeユ. ヤDanste ze de route voor bruid en bruidegomユ.

 

De fyrbond is de toorts voor vrijheid en de trouwprocessies. Shakespeare in ヤCoriolanusユ 1,6,3ユ;

ヤLaat me u aan ユt hart drukkenユ.

Zo sterk van arm als toen ik bruidegom wasユ.

Zo blij van hart, als toen de huwelijkstoortsユ.

Ons het einde van de dag verkondde en bedwaarts riepユ.

 

ヤTempestユ 4,1,20ユ:

ヤGeef acht, indien gij wenst, dat Hymens fakkelユ. (god van ユt huwelijk)

U met haar licht bestraalユ.

 

Vondel, ヤDe Tortsen van Aalard Krombalck en Tesselscha Roemersユ;

ヤVlecht hoeden en ontsteekt de toortsen van dit feestユ. (de bruiloftsfakkels)

 

In de ヤAmsteldamse Hecubaユ.

ヤTevens komen huwelijksgewijze de fakkelen voor uitユ.

 

ヤDe Leeuwendalersユ;

ヤ..Brengt vrolijk pijnloof, groene meienユ.

 

Een dennenheuvel tovert bij zonsop- en ondergang een eigenaardig kleurenspel voor de ogen. Als de zon fonkelend achter een dennenboom zakt worden de sombere bladeren als door toverkracht in een kleurenfontein veranderd die zich als een brandende toorts temidden van het zonlicht uitspreidt. Witte draden van zilveren haren zwieren door die vurige omarming. Shakespeare meldt: "wanneer van onder deze ondermaanse bol zij de trotse toppen der oosterse dennen in vuur zet". Merchant of  Venice iv, 1,75;

ヤBedenk, het is de Jood, met wie ge u inlaatユ.

Ga eerder nog naar het strand der zee en geefユ.

De vloed bevel, dat hij in eb veranderユ.

Daag eerder nog de wolf tot een verhoorユ.

Waarom hij het ooi deed blaten om het lamユ.

You may as well forbid the mountain pinesユ. ヤVerbied veeleer de fiere pijn der bergenユ.

ヤTo wag their high tops, and to make noiseユ. ヤTe schudden met de hoge top, te ruisenユ.

ヤAls hem de storm met vlaag op vlaag bestooktユ.

Leg eer de hardste taak u op, dan datユ.

Gij het hardste, dat bestaat, tracht te verzachtenユ.

Zijn Jodenhartノ

 

ヤAnthony and Cleopatraユ, 4, 12 20:

ヤVoor Caesar, die nu bloeit, de den, die bovenユ.

Hen allen uitstak, staat ontschorstユ.

 

Beschrijving: http://www.ars-grin.gov/cor/mespilus/shakespearemedlers-s.jpghttp://www.ars-grin.gov/cor/mespilus/shakespearemedlers-s.jpg

 

Shakespeare, open arse.

 

 34. Openaers.

 

De vruchten van de mispel, Mespilus, zijn eerst groen en kleuren later in oktober roodbruin. Laat ze maar hangen tot diep in het najaar dan krijgen ze een betere smaak, of nadat de vorst er overheen is gegaan worden ze zacht. Het vruchtvlees gaat dan gisten en wordt sappig en geurend, ze zijn dan niet rot, het gezegde vermeldt wel ヤzo rot als een mispelユ, maar ze hebben dan een opmerkelijke, zuurzoete, wijnachti­ge smaak. Dan kunnen ze gekonfijt of tot jam of gelei gemaakt worden.

De vorm is wat eigenaardig, ze lijken een kroon te dragen op de top, het zijn de vijf bloembladen, als je ze eraf wrijft zie je dat de bodem wat hol is. Vandaar de naam openaers: open gat. Openaers als naam is verdwenen. Door de vooroordelen van vroegere eeuwen was het niet toegestaan die naam te gebruiken.

 

In the ヤReeveユs Prologueユ vertelt Chaucer in de Canterbury Tales het verhaal van de oude timmerman Osewold the Reve;

ヤBut ik am oold, me list not pley for ageユ. ヤMaar ik ben oud, mijn rest geen plezier vanwege mijn leeftijdユ.

ヤGras tyme is doon, my fodder is now forageユ. ヤGrastijd is gedaan, mijn voer in nu als hooiユ.

ヤThis white top writeth myne olde yerisユ. ヤDeze witte top omkranst mijn oude hoofdユ.

ヤMyn herte is also mowled as myne herisユ. ヤMijn hart is ook zo vermolmt als mijn haar isユ.

ヤBut if I fare as dooth an open-ersユ. ヤMaar als ik bang ben als een openaers doetユ.

ヤThat ilke fruyt is ever lenger the wersユ. ヤDie lelijke vrucht die van slecht tot erger wordtユ.

ヤTil it be roten in mullok or in streeユ. ヤTotdat die tenslotte op een hoop in stro rotユ.

ヤWe olde men, I drede, so fare weユ. ヤWij oude mannen, ben ik bang, vergaan zoユ.

ヤTil we be roten, kan we nat be rypeユ. ヤTot we verrot zijn kunnen we niet meer rijpenユ.

ヤWe hoppen alwey whil the world wol pypeユ. ヤWe hopen altijd dat de wereld vol pijpen zal zijnユ.

ヤFor in ouer wyl ther stiketh evere a naylユ. ヤWant in ons lijf steekt overal een nagelユ.

ヤTo have an hoor heed and a grene taylユ. ヤZo dat we een smal hoofd en een groen lijf krijgenユ.

ヤAs hath the leek..  Zoals de preiユ.

 

Shakespeare in ヤRomeo and Julietユ II, 1, 36:

ヤIf love be blind, love cannot hit the markユ. ヤIs liefde blind, dan kan zij het doel niet treffenユ.

ヤNow will he sit under a medlar treeユ. ヤNu strekt hem wis een mispelboom tot dakユ.

ヤAnd wish his mistress were that kind of fruitユ. ヤEn wenst hij, dat zijn liefje zulke een vrucht wareユ.

ヤAs maids call medlars, when they laugh aloneユ. ヤDie tot hem riep, ヤkom pluk me, pluk terstondユ.

ヤO Romeo ! that she were O, ! that she wereユ. ヤO Romeo! Waarユ dit zo, O, waar dit zo!ユ

ヤAn open et caetera, (open arse) thou a poperin pearユ. En viel zij maar vanzelf u in de schootユ.

 

De Engelsman Gerard verzachtte dit woord al en gebruikte de nog geldende naam medlar wat stamt uit het Grieks mespile of mespilon.

Zo wordt de medlar ook gebruikt door Shakespeare in ヤAs You Like Itユ III, 2,125:

ヤRosalinde: ヤStil, dwaze nar, ik vond dit aan een boomユ.

Toetsteen: ヤNu voorwaar, die boom draagt slechte vruchtenユ.

Rosalind: ヤIk zal er u op enten, en dan op u een mispeltak, dat geeft de vroegste vrucht van de hele streek; want gij zijt al verrot, eer ge half rijp zijt, en dit is eigenlijk het ware van een mispelユ.

 

ヤMeasure for Measureユ iv, 3, 18; 4;

ヤTimon of Athensユ IV, 3,307: ヤis een mispel u gehaat?ユユDost hate a medlar? Het woord medlar betekent zowel mispel als koppelaar, bemiddelaar. De betekenis van het zeggen wordt verder duidelijk als men ヤAs You Like Itユ III, 2,125 opslaat. Met het oog hierop is ook het volgende zeggen ヤit looks like theeユ, ヤmet haar binnenste is als gijユ, vertaald.

 

Shakespeare, apple-john.

Uit; http://www.thebeercompany.co.uk/the-beers/copper-dragon-golden-pippin/

35. Apple-john.

 

Appels zijn al sinds eeuwen gekweekt en gegeten. Elk land heeft wel zijn eigen appels en vormen.

 

Chaucer vermeldt dat ze in zijn tijd al gewoon waren:

ヤYour cheekes embolmed like a mellow costardユ.

De Costard stamt uit de 13de eeuw en kwam Frankrijk, waar vele appelsoorten vandaan kwamen. Deze appel komt voor in rekeningen uit 1292. Nog lang was het gezegde bekend als ヤCostard mongerユ, een schaal met groenten waarin deze appel het hoofdgerecht was.

 

St. Jan, bijgenaamd het Lam, was een landbou­wer uit Tihange die leefde in de 7de eeuw. Op een dag ging hij rond zijn erf en ontmoette een pelgrim die hem zei dat de bisschopsstoel van Tongeren open was en dat God hem beval bisschop te zijn. Jan antwoordde dat hij ongeleerd was en niet geloven kon dat zulks de wil van God zou zijn, net zo min als hij geloven kon dat zijn droge stok kon groeien en vruchten zou dragen. Hij stak de stok in de aarde en ziet, hij schoot wortels, bladeren en werd een appelboom en deze droeg appels die sindsdien St. Jansappelen heetten. Ze zijn wel zo genoemd naar St. Johannes de Doper, 27 december, de tijd dat de vrucht voor het eerst rijp is en gegeten kan worden.

Shakespeare noemde zo'n appelsoort, apple-john.

1ヤKing Henryユ IV, 3, 3, 4-5

ヤI am withered like an old apple-johnユ. ヤIk ben zo verschrompeld als een oude pippelingユ.

ヤII King Henry IVユ 2, 4, 4-9:

ヤThe prince once set a dish of apple-johns before him, and told him there were five more Sir Johns, and pulling off his hat, said: I will now take my leave of these six, dry, round, old, withered knightsユ. ヤDe prins zette eens een schotel met pippelingen voor hem neer, met het zeggen, dat daar nog vijf andere pippelingen waren; en, terwijl hij zijn hoed afnam, zei hij; ik neem hiermede afscheid van deze zes droge, ronde, oude, gerimpelde pippelingenユ.

Dit slaat op deze appel die twee jaar bewaard kon worden, maar dan wel erg gerimpeld en gekrompen is.

Pippin of pippeling zijn appels die verkregen zijn van pip ofwel zaad. Die werden gebracht uit Frankrijk, in het 16de jaar van Henry VIII.

 

De golden pippin werd Reinette dユAngleterre genoemd en was bij ons bekend als de Engelse goud pepping. Dat was een appel van Engelse origin en zou ontstaan zijn te Parham Park in Sussex. Catharina van Rusland, die er dol op was, zou ze elk jaar vanuit Engeland gehaald hebben voor eigen gebruik.

Verder noemt hij codling, (van Angelsaksisch quer-de-lion, van Frans coeur-de-lion: leeuwenhart, een soort harde appel)

In ヤTwelfth Nightユ I, 5, 165-7:

"Not yet old enough for a man, nor young enough for a boy, as a squash is before 'tis a peascod, or a codling when 'tis almost an appleユ. ヤNog niet oud genoeg voor een man en niet jong genoeg voor een jongen, te groot voor servet en te klein voor tafellaken, geen vis en geen vlees, het is als tussen water en wind, tussen jongen en manユ.

 

Al de verschillende soorten werden al ge創t, ヤCoriolanusユ 11, 1, 202:

ヤToch, ja waarlijkユ.

Hier zijn oude appels, wilde, gans onvatbaarユ.

Voor enting naar uw smaakユ.

 

Crab, geen kreeft, de naam is waarschijnlijk van Scandinavische oorsprong, in noordelijke streken was het de scrab tree, de betekenis is onduidelijk. Waarschijnlijk is het de naam van de wilde appel die nogal zuur was.

ヤKing Learユ 5, 15-6 "She's as like this as a crab's like an apple".

In ヤLove's Labour's Lostユ

When roasted crabs hiss in the bowlユ. ヤDe ketel appels sissen doetユ.

ヤThen nightly sings the staring owlユ. ヤDan roept de nachtuil welgemoed, Toehoeユ.

Dat slaat op de werkzaamheden die in de winter verricht worden.

De kleine crab appel met zijn heerlijke geur en mooi roze witte bloemen. In zijn dagen was een ヤroasted crabユ in de hete ale een populaire kerstdrank.

Verwarrend is het in ヤTempestユ als Caliban zegt:

ヤI prithee, let me bring thee where crabs growユ. Dit verhaal werd gespeeld op een eiland waar het natuurlijk is crabs aan de oever te zoeken. Dan begrijpen we ook wat Caliban bedoelde en hoe Puck in ヤA Midsummer Nightユs Dreamユ ii, 1,46, vermomd door magische krachten in een crab apple, op kon duiken in de alebowl van een oude dame en er de oorzaak van was dat ze haar drank morste.

ヤAnd sometimes lurk I in a gossip's bowl. In very likeness of a roasted crabユ. ヤIn het bowlglas houd ik mij als een geroosterde appel, maar nauwユ.

ヤAnd, when she drinks, against het lips I bobユ. ヤBrengt een mij aan de mond, of ik bedauwユ.

ヤAnd on her wither'd dewlap pour the aleユ. Al spartelend de oude boezem met het natユ.

Andere appels waren carraway, leather-coat, pomewater, lording en bitter sweetユ.

 

ヤRomeo and Julietユ ii 4 84: ヤThy wit is a very bitter-sweeting; it is a most sharp sauceユ. ヤUw scherts heeft wel wat wrangs, gij wordt scherp als moes van zure appelenユ.

Commentators willen met dit woord een appel aanduiden, maar Gerard gebruikte dit woord voor de bitterzoet, Solanum dulcamara.

 

Vondel, ヤAdam in ballingschapユ.

ヤDe vrucht is vers en rijp

En lekker op de tong, bekoorlijk in haar ogen

Zo wordt gevoelen, smaak, met een gezicht bedrogen

Drie zinnen treffen de appelbeet alleenユ.

ヤ....bespiegel deze hemelvrucht

Die gouden appel, mild van sappen

Hij schenkt u hemelse eigenschappenユ. (Dit naar de gouden appelen van het Paradijs).

Vondel, ヤOp de lof van de Ystroomユ.

ヤEn nektar, op de Muiderbergen

Gewassen om Parijs te tergen

Hier groeit het al

Nu breekt de nijd haar hart en gal

Hier riekt de kruidgeur van de Molukken

En wat de wereld teelt in ユt rond

Hier is het lekkerland te plukken

En de appels groeien in de mondユ.

 

Shakespeare, Poprin pear.

Uit; https://shakesyear.wordpress.com/2011/06/20/romeo-and-juliet-mercutios-misogyny-part-1-of-2/

 36. Poprin pear.

 

Een perenboom is een mooi recht opgaande, bladverliezende boom die meestal hoger en smaller wordt dan de appel met minder vertakkingen. Kenmerkend is dat de perenbloesem altijd puur wit is, de appel is meer bedeesd van buiten, vaak met een blos overtrokken en van binnen besneeuwd. De vrucht is meestal niet verdiept bij de bevestigingsplaats van de steel, zoals bij de appel.

De peer zou vanwege zijn slanke vorm als sier- of laanboom gebruikt kunnen worden.

 

In the ヤMerchantユs Taleユ vertelt Chaucer in de ヤCanterbury Talesユ over de pyrie met zijn heerlijk groene blad.

"So longe aboute the aleyes is he goon

Til he was come agaynes thilke pyrie

Where as this Damyan sitteth ful myrie

An heigh among the fresshe leves green

This fresshe May, that is so bright and sheene".

 

Ook Shakespeare vermeldt de pear in ヤAll's Well That Ends Wellユ, I, 1,178;

ヤMaagdelijkheid doet als een oude hoveling, en draagt haar hoed tot hij uit de mode is, rijk versierd, maar niet sierlijk, juist als de hoedengesp en de tandenstoker, die niemand meer draagt. Ouderdom is beter voor uw wijn dan voor uw wang, en uwe jufferschap, uw oude jufferschap, is als een ineengeschrompelde Franse peer, zij is lelijk voor het oog en droog van smaak, trouwens het is een ineengeschrompelde peer, zij was vroeger beter, trouwens, ja, het is een ineengeschrompelde peer. Wat wilt gij er mee doen?ユ

ヤMerry Wives of Windsorユ, iv, 5,100.

 

Velen van de bekende waardevolle soorten danken we aan de Belgische ooftzoekers. Die hebben door cultuur en meer nog door toevallige kruisingen voor vermeerdering van onze perensoorten bijgedragen. De naam is van de Belgische plaats Poperinghe. De poppering pear wordt gehoord bij ヤRomeo en Juliaユ, II, i, 39,40:

"O, Romeo that she were, O that she wereユ.

An open arse (mispel), op thou a Poprin pear".

 

Shakespeare, quinces.

Beschrijving: calkoen

37. Queen.

 

De kwee moet je niet verwarren met de Japanse kwee die later als sierstruik is ingevoerd. Cydonia heet de kwee en is zo genoemd naar zijn inlandse plaats Cydon, nu Canea, te Kreta.

Vanuit die naam komt in oud-Hoogduitse, + 1100, de naam qitina voor waaruit het oud-Nederlandse queen en de Engelse quince ontstond.

In Amerika is quince echter een scheldnaam, zoveel als zuurpruim, kweene of kwee is bij ons een verachtelijk woord voor wijf, bij de Engelsen een hooggeplaatste vrouw, The Queen.

De goudgele, heerlijk ruikende vrucht werd als genotmiddel hoog geschat. Het is de gouden appel van de Grieken. De geur van de appel is overheerlijk, maar de smaak echter veel minder zodat de vrucht ook vrijwel niet rauw wordt gegeten, maar met suiker wordt ingemaakt. De vrucht werd dan vroeger algemeen gebruikt om er een jam van te maken, de marmelade.

 

ヤRomeo and Julietユ iv,4,2:

They call for dates and quincesユ. ヤVoor de pasteien zijn ook nog dadels nodigユ.

En kwee創 ook.ユ

 

Beschrijving: johns2Chaucer, to doon honour to May.

 

38.  To doon honour to May.

 

Voor iedereen symboliseert de meidoorn de verandering van het voorjaar in zomer. Het is een Iers geloof dat de zon op deze 1ste mei extra vroeg verschijnt. De meidoorn spreekt over sex en vruchtbaarheid die zoveel mogelijk beschermd moet worden in deze kritische tijd. De beschermende planten waren van oudsher de meidoorn en in hogere gebieden de lijsterbes. Die boom was een bezield wezen, de ziel van het voorjaar, de vruchtbaarheid woonde in die boom. Bij de meifeesten haalde men die boom in een optocht uit het bos met zoveel mogelijk wagens en ossen ervoor als om aan de boom te laten zien hoe zwaar men de oogst in gedachten had. De boom werd met water besprenkeld wat zou helpen voor voldoende regenval. Na geplant te zijn werd die versierd met linten, eieren, het symbool van leven en groeikracht. Soms kwam bovenop de boom een haan te staan, het symbool van vruchtbaarheid. Zie Shakespeare ヤHenry VIユ, 2, 5;

ヤGives not the hawthorn bush a sweeter shadeユ.

 

Vooral in Engeland werd de meidoorn als mayboom gebruikt.

De may-bough hing over de huizen en met de may-pole zijn dit overblijfselen van oude gebruiken. In een paar plaatsen van Engeland werd de meikoningin, May-day Queen, gekozen en gekroond met meidoornbloemen, haar escorte voor die dag werd gekroond met de meer mannelijke eik. De dag werd gevierd als een vakantiedag. In sommige plaatsen werden May-day sporten gehouden.

Eeuwen daarvoor leken de straten van de steden ook op bloembogen door de takken die iedereen uit zijn deur stak. De jongelui beleefden de maying na middernacht en werden vergezeld door muziek. Ze verlieten de stad om hun geest te vernieuwen en keerden terug in een blijde optocht met de schoonheid en geur van de bloemen, ze droegen meidoorn, berken en andere bomen. Kransen van wilde bloemen en boeketjes droegen ze in hun handen waarmee ze het huis versierden.

 

In the ヤKnight's Taleユ vertelt Chaucer; 

ヤEn ヤt bos waar Palomon was schuil gegaanユ.

Daar stevent hij bij toeval recht op aanユ.

ヤTo maken hym a gerland of the grevesユ. ヤ Van zins er lover voor een krans te garenユ.

ヤWere it of wodebynde or hawthorn levesユ. ヤVan kamperfoelie maar of meidoornbladerenユ.

ヤAnd loude he song ayeyn the sonne sheneユ. ヤEn luid zong hij de schone zon tegemoetユ.

ヤMay, with alle thy floures and thy greneユ. ヤMei, met uw bloemen en uw groen, gegroetユ.

ヤWelcome be thou, faire, fresshe Mayユ. ヤEn welgekomen, schone, frisse mei!ユ

ヤIn hope that I som grene mayユ.  ヤIk hoop dat gij wat groen bewaart voor mijユ.

In het zelfde stuk zegt hij:

ヤTo doon honour to Mayユ. ヤEn dat hij de mei zijn hulde brengen mag....ユ.

 

Vondel, ヤZegezang ter eere van Gillis van Vinckenroyユ;

ヤDaar reeds de meibomen staan

Voor ユt huis geplant, en heldere kransen

De straat versieren, met hun glansen

Van flikkerend goud en lachend groen?ユ

 

Vondel, ヤGeboortekransユ.

ヤVan bloemen zich alszins verspreide

April van nieuws de velde beklede

De leeuwerik en de koekoek beide

Verkondigen de aanstaande mei

De jeugd van ユt jaar, de bloem der tijdenユ.

 

Vondel, ヤGeboorteclockユ;

ヤEn zondert kuise bies, versmaad in alle andere tuinen

Op Pindus heuvelen en spitse kruinen

Zuig godenlekkernij, och of na mijn dood

Veldgodinnen, violet, wit, purper, blauw en rood

Lavendel, incarnaat, en paars, en geel schakeerden

En weefden tot een pels en ユs dichters uitvaart vierden

Met Floraユs dierbaarste dracht. Maar zeg met lieve lent

En zoete koele mei, nooit was mijn oog gewend

Zoveel schats en prachts te zien geopend op ユt evend

Hoe zijt ge vol ziels, vol juichings en vol levens?

Zij antwoord: verwondert u welke bloeilust mij ontvonkt?

Aanschouw die daar die met haar zwangere lichaam pronktノユ

 

De meidoorn was, voor de roos, het badge van Tudor. In het wapen van het huis Tudor is een kroon geplaatst temidden van meidoorntakken met bessen. Hierover gaat het volgende verhaal.

De wrede koning Richard III had vele vijanden en eindelijk landde Hendrik Tudor met zijn leger in Zuid Wales (1485) Richard rukte direct op, maar verloor de slag en zijn leven te Bosworth. Het verhaal vertelt nu dat hij trachtte te vluchten en daarbij zijn kroon in een meidoornbosje verborg. De kroon werd toch gevonden en door Lord Stanley naar de nieuwe koning Hendrik VII, Hendrik Tudor, geplaatst, die het gebeurde in zijn wapenschild opnam terwijl het spreekwoord ontstond: ヤCling to the crown though is hangs on a bushユ.

 

Beschrijving: http://www.geocities.com/gardenwitchry/trees/cernunnoslg-vi.gifhttp://www.geocities.com/gardenwitchry/trees/cernunnoslg-vi.gif

Shakespeare, a roan tree witch.

 

39. Witchen tree.

 

Bij de dru錨en was de Sorbus aucuparia een heilige, magische boom. Nu nog noemt men het in het Engels ヤrowan treeユ, waarbij rowan te herleiden is tot oud-Noors raun, ヤrunaユ hetgeen ヤgeheimユ betekent. In Wales staan er bij de kerken nog veel lijsterbesbomen. Men beweert dat waar men ook overblijfsels uit de tijd der dru錨en vond men ook bijna zeker was de lijsterbes, of zijn vervallen stronken te ontmoeten.

Vaak werd het gewas ook geplant bij stallen. Stukken van de boom werden binnen een hoeve geplaatst. De 2de mei was de aangewezen dag om de stallen met lijsterbestwijgen te bedekken. Ook dwongen de herders op die dag hun kudde, door een hoepel van dit hout gemaakt te gaan. Degene die diep in de nacht moest reizen droeg een (v vormig) twijgje in hun zak of hielden die boven de kop van het paard om zich van een veilige reis te verzekeren. Als antimagisch middel gebruikten ze zweepstelen van hetzelfde hout.

In het volksgeloof werd de boom trouwens meer gezien als een boom waarmee hekserij en kwade toverij kon worden gebroken. De rowan werd witchwood genoemd vanwege zijn kracht die tegen hekserij zou beschermen. Deze boom zou in Ierland opspruiten op de plaats waar onschuldige gedood waren. Als een landsmeisje niet snel genoeg boter kon maken dan roerde ze die door met een rowan twijg en sloeg de koe met een andere om de heksenkracht te breken. Op de eerste meidag, als de heksen en elfen weg zijn, worden er in Ierland stukjes rowan genageld boven deuren en in de melk gestoken, zodat ze niet gestolen zouden worden op deze dag der dagen. De rowan was een krachtig iets.

De woorden in ヤMacbethユ, ヤAroint thee, witchユ, worden door sommige commentators gedacht dat dit een verbastering is van de woorden van Shakespeare en dat er origineel stond: ヤA Roan tree witchユ. Het is de witchen tree.

 

Sorbus aria, de haagappelboom of meelbes  is de Witte Boom.

Het is de witte onderkant van de bladeren die door de wind naar ons gedraaid wordt, dit in combinatie met de witte bloemen.

Chaucer zegt:

ヤAnd as I stood and cast aside mineユs eieユ.

I was ware of the fairest medle-treeユ.

That ever yet in al my life sieユ.

 

Shakespeare, as cherry is to cherry.

 

Uit Redoute.

40. I will dance and eat plums at your wedding.

 

Chaucer, 1387: ヤAnd many homely trees there were.

That peaches, coines, and apples bereユユ.

Medlars, plummes, peers, chesteinisユ.

Cerise, of which many one faine isユ.

Notis, and aleis, and bolasユ.

That for to sene it was solasユ.

With manie high laurer end pineユ.

Was ranged clene all that gardine.

Witg cipris and with oliverisユ .

Of which that nigh no plenty here isユ.

 

Vondel, ヤAnagram van Priaapユ;

ヤOm de snoepvogels te zien uit de krieke bomenユ.

 

Al vroeg werden diverse Prunussoorten gekweekt als kers, sleedoorn, pruim, amandel en abrikoos. Shakespeare noemt de kers, cherry, in ヤKing Henry VIIIユ, v, 1, 169. ヤKing Richard IIIユ, 1,1, 90, ヤeen kersenmond, schone ogen, zoete tongユ. ヤAs cherry is to cherryユ.

De kers bereikte 120 jaar nadat Lucullus die ontdekte Engeland, dat was in 53 na Chr. Niet verwonderlijk dat hij de kers kende.

 

Het is echter de vraag of Shakespeare de perziken kende, hij gebruikte alleen de term peach-coloured, ヤMeasure for Measureユ iv,3,12 en ヤII King Henry IVユ, II,2,19. Gerard beschrijft al wel diverse soorten perziken.

 

De abrikoos behoort tot hetzelfde geslacht, maar is nogal gevoelig voor nachtvorst en wordt alleen in zuid Nederland als leiboom tegen een zonnige muur gekweekt. Shakespeare haalt de apricot aan in ヤMidsummer Night's Dreamユ iii, 1, 169;

ヤFeed him with apricocks and dewberriesユ. ヤVoedt hem met abrikozen en bramenユ.

In ヤKing Richard IIユ, iii, 4, 29:

Go, bind up yon dangling apricocksユ.

 

Amandels waren ook bekend.

Vondel, ヤHuigh de Groots Josef of Sofompaneasユ;

ユAmandels, dadels, myrrhe en balsemユ.

Shakespeare haalt een gezegde aan in ヤTroilus and Cressidaユ V. 2. 193: ヤThe parrot will do more for an almondユ. ヤEen papegaai kan niet meer doen voor hem dan een amandelユ.

 

Marsepein komt voor in ヤRomeo and Juliaユ, 1,5,9. Marsepein komt van de amandel, ei en suiker.

 

Wel kende hij de pruimen, een bekend Shakespeare gezegde is:

I will dance and eat plums at your weddingユ, blijkbaar toch een feestelijke gebeurtenis, wat bijzonders.

Gestoofde pruimen, King Richard IV, III, 3,129, waren een gerecht waar oude zondaars meermalen hun toevlucht toe namen, in de hoop hierdoor hun vroegere krachten terug te krijgen, een hoop die maar al te dikwijls ijdel bleek.

ヤVenus and Adonisユ 523:

ヤVorstinne, zegt hij, zo ik schuchter benユ.

Denk aan mijn groene jaren, tracht mij nietユ.

Te kennen eer ik nog mij zelve kenユ.

Doe als de visser, die jong broed ontzietユ.

De rijpe pruim valt af, de groene hangtユ.

Onaf geplukt, haar vlees is hard en wrangユ.

ヤStewed pruimenユ werden meestal als verfrissing in huizen van kwalijke reputatie gebruikt, ヤ1 King Henry IVユ iii 3 128, ヤMerry Wives of Windsorユ i 1 296, ヤMeasure for Measureユ ii 1 92 etc. maar pruimen werden ook gebruikt door respectabele mensen, ヤWinters Taleユ iv 3 51.

 

Vondel, ヤDe Leeuwendalersユ;

ヤAan de andere ユt welig ooft, en pruimen en morellenユ. (soort kers)

 

Shakespeare spreekt over damson, dit is een afleiding van Damask(us) ヤMy wife desired some damsomsユ. King Henry VIユ, 1, 101. Wij kennen die damsoms onder de naam zwets.

Prunus spinosa is de sleedoon die in Engels sloe heet.

De onrijpe vruchten zijn purperblauw en worden zwart als ze rijpen. Die zwarte, donkere kleur heeft geleid tot mooie vergelijkingen, ogen zo zwart als de slee zijn bezongen door po奏en.

Chaucer verwijst naar zijn kleur:

ヤFul crooked was that fouleユs stickeユ.

And knotted here and there alsoユ.

And blacke as berrie of any sloユ.

 

Beschrijving: calkoen1Chaucer, be ay of chiere as light as leef on lynde.

 

41. Zo blij als een lindeblad.

 

Als vrouwelijke boom is de linde, Tilia, de tegenhanger van de manlijke, de eik, symbool van moed, kracht en roem. Zachtheid is zijn deugd en al zijn handelwijze worden door liefelijkheid gekenmerkt. Zijn fraaie, edele vorm, de vrolijke lichtgroene en zachte bladeren, zacht is het geruis van de wind door zijn takken. Een linde is in onze dorpen een levende antiquiteit wiens vertrek een pijnlijke leegte zou achterlaten, waar linden zijn is gezelligheid, huiselijk leven. Vooral vonden trouwerijtjes plaats onder de linden. Als een eed van trouw onder de vrije hemel afgelegd werd is dit onder de linde een waardige plaats. In die dorpskernen waren vaak eeuwenoude linden aanwezig..

De linde beschut al degene die onder haar verkoeling en verpozing zoeken met een dicht en bedekkend bladerdak. In de bloeitijd is de boom omgeven door een zacht gekleurd kleed. Zoet is zijn parfum met een tikje ondeugend aroma. Vooral 's avond geurt de linde, als de nachtegaal uit alle macht in zijn laagste takken zingt en de lijster juicht en jubelt in de hogere. Dan is er die geheimzinnige weelde van geuren die de fijnste snaren van verbeelding en herinnering laten trillen.

 

In the ヤClerk's Taleユ vertelt Chaucer in zijn ヤCanterbury Talesユ;

Be ay of chiere as light as leef on lyndeユ. Een gezegde: ヤwees altijd zo licht van hart als een lindebladユ.

 

Vondel, ヤGeboorteclockユ;

ヤノde dag ten einde als voor, met peinzen op en neder

Nu mijmert ze in de tuin, daar schildpad, Cherubijn

Dolfijn, en koperen slang breekt ユt kristallijn

Nu, op ユt heetst van de dag om de zon te mijden

Wordt ze overschaduwd in linde- en iepengalerijen

Vondel, ヤInwying der Doorluchtige Schooleユ.

ヤZe schept, door hem, in Holland Helicon

Ik kwinkeleer, beschaduwd voor de zon

In lindelanen..ユ

ヤDe Leeuwendalersユ;

ヤHier rijst de Leeuwenbrugh, en ginder breidt de linden

Waaronder ik tersluiks mijn vrijer wist te vinden

Zijn bevende armen uit, en is alreeds krom

En gemelijk, als ik, van ouderdomユ.

 

G. Gezelle dicht alzo:

ヤO! wat schoon, wat bolgekruinden

                 Lindeboom,

     Van verre ik staan zie, blinkende in den

                       morgendoom!

 

     Heel is hij gewelkerd al en

                duizendvoud

    Van verwen, langzaam afgesleten

                   guldengoud

 

   Weest gegroet mij, nauwlijks uit den

                  morgendoom

    Erkenbaar Lieve-vrouwken, aan den

                 lindeboom!ユ

 

Beschrijving: http://www.zaccheuspress.com/images/YellowLogo240.jpghttp://www.zaccheuspress.com/images/YellowLogo240.jpg

 

Shakespeare, under the coole shade of a Siccamore.

 

 42. Sycamore.

 

Chaucer sprak over de bergesdoorn, Acer pseudoplatanus,  als een zeldzame exotische boom. Gerard in 1597 verhaalt dat de great maple a stranger is. Net als de echte plataan werd de boom in Engeland geplant om de edelen schaduw te verschaffen.

 

Waarschijnlijk is de boom ge貧troduceerd in Schotland in de 15de eeuw, in Engeland in 1565. De eerste vermelding van de naam sycomore is de speech door Boyet in Shakespeare's ヤLove's Labour Lostユ, 1598:

"Under the coole shade of a Siccamoreユ.

I thought to close mine eyes some halfe an houre".

Shakespeare had deze naam geleend van Gerard.

In Engeland komt zo de naam sycomore: wilde vijgenboom voor. Volgens de traditie klom Zacheus in de wilde vijgenboom (Ficus sycamorus) om de Heer te zien. Bij de mystieke spelen van de middeleeuwen ontbrak ten ene male die boom in Engeland waardoor de esdoorn als vervanger optrad. Vandaar dat de boom nu algemeen bekend is als sycamore.

Vergelijk de echte sycamore in ヤRomeo and Julietユ i, 1,128.

 

Shakespeare, my graines ash.

Uit; http://www.kranenburgia.nl/oal2c.asp

 43. My graines ash.

 

De waarde van essenhout, Fraxinus, is gelijk aan dat van de eik. Het is een hardhoutsoort die taaiheid, sterkte en veerkracht combineert, alleen niet tegen vocht bestand is. De jonge, slanke stammen dienden voorheen tot lansschachten waarom men essenplantsoenen rondom de middeleeuwse burchten aanlegden. De es komt niet alleen voor in de Noorse godenverhalen, ook Homeros laat in de handen der goden geen andere speren zien dan die uit essenhout vervaardigd. Daaruit blijkt dat het hout door hem als goddelijk hout werd beschouwd. Aan Mars, de god van oorlog, was de es gewijd want Mars voorzag zijn krijgers van speren, ook de speren van de Amazones. Met dit hout zou de machtige Achilles een speer gemaakt hebben waarmee Hector gedood werd.

 

Het hout is geschikt voor vrede als wel voor oorlog. 

Hierop doelt ook Shakespeare in ヤCoriolanusユ iv,5,112:

ヤLaat mij de armenユ.

That body, where againstユ. ヤNu omdat lichaam strengelen, waar mijn speerユ.

ヤMy graines ash an hundred times hath brokeユ. ヤVan essen kloofhout honderdmaal op brakユ.

De maan met splinters schrammend!ユ

 

Vondel, ヤVermaeckelijcke Inleydinghe  XIVユ.

ヤDe Esschenboom en ユt Riet;

ヤDe dik gegroeide es, wiens stijle toppen gingen

Recht naar de sterren toe en ユs Hemels zolderingen

Trotseerde, dat hij stond verheven in het foreest

Spijt de allerfelste storm en allerlei tempeest

Braveerde dat hij was veel sterker van vermogen

Als ユt Riet, dat door de wind gestadig wordt gebogen

Als ユt wankelbare Riet, dat siddert, schudt en beeft

Voor dユallerminste koelte, die langs de velden zweeft

Hij eindigt nauwelijks, een bui ontstaat met snelle vaart

En velt de Essenboom ontwortelt uit de aard

ユt Riet, speurende val van diegene, die terstond

ユt Gebladerte hoofd op stak en hoog verheven stond

Dus bij zichzelf spreekt, o, veilig wonderbaarlijk

Is nederige staat voor hoogheid, die gevaarlijk

Het Onderwerp is van allerhande leed

En schielijk wordt gedreigd om te vallen eer men ユt weetユ.

 

Beschrijving: http://www.civicheraldry.co.uk/berkshire_new.JPG http://www.civicheraldry.co.uk/berkshire_new.JPG

in pale each crowned with an oak

 

Shakespeare, crowned with oak.

 

44. Crowned with oak.

 

In die donkere eikenhagen lagen ook de eretekens die de dappere helden met eergevoel tevoorschijn haalden zo gauw het krijgsrumoer begon. Komen ze als bevrijders van het vaderland terug dan ontvangen ze van de overlevenden kransen van eikenloof die de overwinnaars op het hoofd gezet worden. Voor hen gold zo'n eikenkroon voor meer eer dan een gouden vorstenkroon. Het gebruik om overwinnende krijgslieden een eikenkrans op te zetten heeft zich lang volgehouden.

 

In ヤCoriolanus 1, 3,10ユ zegt Shakespeare ヤTo a cruel war I sent him, from where he returned his brows crowned with oakユ. ヤIk zond hem in een moorddadige krijg, hij kwam er van terug met eikenloof om de slapenユ.

In hetzelfde verhaal, v,2,120; ヤDe flinkste kerel blijft onze veldheer, hij is een rots, een eik, waar de storm geen vat op heeftユ.

 

ヤAs You Like Itユ, 3,2, 240:

ユIk vond hem onder een boom liggen, als een afgevallen eikelユ.

Rosalinde: Die eik mag wel Jupiterユs boom heten als hij zulke vruchten afwerptユ.

 

Het is de boom der goden, van Wodan, Zeus en andere goden. Het geloof in de heiligheid van de eikenboom wortelde diep in het gemoed van onze voorvaders zodat de eerste boden van het nieuwe geloof vaak vergeefs daar tegen vochten.

De eik is een boom die charisma bezit. De eik is de koning van het woud, het embleem van majesteit, kracht en duurzaamheid, een eerbiedwaardige patriarch.

De eik, die de machtigste van alle Europese bomen is, kan wel honderden jaren oud worden. Oude eiken kunnen enorme bomen zijn die wel tot 35 meter hoog kunnen worden. Het is een boom van slome groei maar gaat onverstoorbaar door, de eik heeft alle tijd. Tenslotte krijgt het een stevigheid waar je niet omheen kan, met geweldige armen elk zelf als een machtige boom, die armen staan vrij horizontaal alsof ze de wereldatlas moeten dragen. Het zijn spierballen van deze Hercules die alleen door de geweldige ceder van de Libanon wordt ge宋enaard. We spreken bij zulke bomen over het fort eik. Het is een boom die onder het beheer van Jupiter staat.

 

De bijzondere en zeer gewaardeerde kwaliteiten van de eik zijn hardheid en taaiheid. Shakespeare gebruikt twee strofen om deze kwaliteiten uit te drukken die misschien meer overtuigender zijn dan andere woorden.  ヤMeasure for Measureユ II, 2, 117:

ヤErbarmingsvolle Hemelユ.

ヤThou rather with thy sharp and sulpユhrous boltユ.  ヤGij splijt met uwe scherpe donderkeggeユ.

Splittユst the unweldgeable and gnarled Oakユ. Veel eerder dan de tedere, de onkliefbareユ.

ヤThan the soft Myrtleユ. ヤ En knoestige eik, de mens, de trotse mensユ.

Met korte, nietig kleine macht bekleedユ.

Het meest vergetend, wat hij het zekerst kentユ.

Zijn aard van glas, speelt, als een toornige aapユ.

Voor het oog des hemels zulke vreemde kluchtenユ.

Dat de engelen wenen, die, zo onze luimユ.

Hun eigen waar, zich sterflijk zouden lachenユ.

ヤ3 King Henryユ 2,1,60ユ;

ヤEn, zij de bijl ook klein, een tal van slagenユ.

Houwt om en velt de sterkste, hardste eikユ.

ヤCoriolanusユ 1,1, 180:

ヤ..uw liefde is als de trekユ.

Eens zieken, die verlangt naar wat zijn kwaalユ.

Verergeren moet. Wie op uw gunst betrouwtユ.

Hij zwemt met loden vinnen, en wil eikenユ.

Gaan vellen met een rietstaf!ユ

 

De (Robur) robuuste eiken leveren het duurzame en krachtige eikenhout. Vroeger werd het vooral gebruikt voor schepen en balken van kerken. Kerken die in de 13de eeuw gebouwd waren bleken na de sloop nog goed hout te hebben.

Konings Arthur ronde tafel was gemaakt van eikenhout en hiervan was ook de wieg gemaakt van Edward II die bewaard wordt te Caernarvon Castle. De ronde tafel wordt bewaard in de county hall te Winchester. Deze tafel moet gesneden zijn van een boom van onmetelijke omvang omdat die zowat 6m in diameter meet. Veel kogelgaten zouden erin zitten wat door Cromwells soldaten veroorzaak werden.

Ook de machtigste eik was zelf ook eens een eikel.

De eik is bekend om zijn eikels die het ook in grote getale produceert. De eikels waren een belangrijk voer voor de varkens. De bossen werden wel belast naar gelang het aantal varkens dat erin kon leven. Mast, ヤTimon of Athensユ iv, 3,422, is het voedsel voor zwijnen.

De dichters verhalen dat de eerste mensen zich ermee voedden en om die reden geloofden de Grieken dat de eik de eerst geschapen boom was. Hesiodus schreef 800v Chr.: ヤwaar rechtvaardige mensen wonen daar is hongersnood onbekend. De Goden zullen hen honig, schapen en eiken, rijk beladen met eikels, schenkenユ. Volgens Plinius, in zijn verwijzing naar de wet van de 12 tafelen, werd de eikel gegeten door de mens voor de komst van de graangewassen, en dat in zijn tijd nog vele volken van eikels leefden.

 

Vertaling van Ovidius:

"D'alouden leefden bij de kruiden, groente en blaren

Die 't aardrijk voortbracht uit de onbezaaide grond

Nu plukten zij het gras en klaver in de mond

Dan brasten zij met loof en malse bladertoppen

Daarna was 't vetpot met gevonden eikelknoppen

Een aan de harde eik groeide een gewisse schat".

(Met een eetbare eikel kan ook op een kastanje of beuk gedoeld zijn bij de ヤouden.ユ)

Chaucer vertelt ook van sommige, die ヤwonte lightlie to slaken hir hunger te even, with akehornes of okesユ.

 

Uit de bast wist men ook een inkt te bereiden, galappelinkt, die de donkerste van de vroegere kleuren was. Zie Shakespeare in ヤTwelfth Nightユ III, 2,52: ヤLet there be gall enough in thy inkユ.

Vondel, ヤWiltzangk op de zelve Hofstedeユ;

ヤHier ruist de koelte in ユt eikenhout

En vers gesproten lof

Hoe straal de boterbloem als goud

Vondel, ヤDe Leeuwendalersユ.

ヤHij sloeg met alle macht zijn armen om mijn lijf

Noch vaster dan de veil een eik kan omvattenユ.

Vondel, ヤDe Vaderenユ;

ヤIk, oud en vruchteloos slecht dユholle Eik, die naakt

Mismaakt en bladerloos geen schaduw langer maakt

En tot de wortel toe verdort, niet om te verslimmen (slechter)

Alleen voor de veyl verstrekt een ladder om te klimmenユ.

Vondel, ヤMaeghdenユ;

ヤBestoken, reis op reis, van ユt noorden en van ユt zuiden

Een hoog gewassen eik, die over bossen ziet

En diep in Taurus ruig zijn taaie wortels schiet

Hij kraakt vast, en bestrooid de grond met blad en lover

En helt aan de linker, dan weer de rechter ten over

Zo wordt mijn vlotte geest gedreven heen en weer..ユ

Vondel, ヤVermaeckelijcke Inleydinghe IIIユ;

Vanden Eyck ende Olmboom;

ヤDe beschaduwde Olm bad de eik, de bomenkoning

Dat zonder lang dralen of enige verschoning

Hij ユt bladerrijke geboomte, dat om hem stond gegroeid

Ten aarde velle zou, opdat hij schoon bloeide

Zich heerlijk tonen mocht, en zonder enige kommer

Zijn groen uitbreiden kon en veel begeerde lommer

Maar als de verstandige eik zijn schalkheid werd gewaar

Sprak hij; waar blijf ik dan op ユt strengste van ユt jaar

Wanneer de zure herfst en winter met zijn buien

Als uitgelaten heel, zo fel begint te luiden?

Dat mijn volwassenheid nog dikte komt te staan

Hoe diep ik in dユafgrond mijn kromme wortel sla

Tenzij een dikke schaar van Beuken, Elzen en Linden

Afschutten ten mijner baat ユt gebulder van de winden

Dies ik uw schalkheid spoor en wel tastelijk en grof

En u ユt ter uwer straf verban voor eeuwigheid uit mijn hof

Gij vorsten, luistert toe, en wil deze lering vatten

Dat het heil van de prinsen bestaat uit het heil van de onderzaten

Dat hij gelukkig is die de vleiers tong ontgaat

En van ユt gezelschap der lofuiters zich ontslaat

Wiens enige doel het is de plasdank van haar Heeren

En tot de bodem toe de rijken om te keren.ユ

 

Shakespeare, heart of an elder.

 

Uit; http://www.horntip.com/html/books_&_MSS/1870s/1870s--1910ca_1601__mark_twain_(PB)/index.htm

45. Heart of elder.

 

De plakkaten bloemen van de vlier, Sambucus, geven zo'n sterke geur af dat ze verdoven. Dodonaeus: "dat vlierbloeme gheroke hooft sweremake". Dit gebeurt alleen als er zwaar geroken is. Het symbool van kommer, de stinkende vlier. Zie Shakespeare in ヤCymbelineユ, iv, 2,59:

"And let the stinking elder, grief, untwineユ. ヤVerkwijn. En sterve uw wortel, leed, dat vrij van boeiユ.

ヤHis perishing root with the increasing vineユ.Met nieuwe kracht het blij vertrouwen groeitユ.

Evelyn, 1706, maakt het nog bonter: ヤA certain house in Spain, seated amongst meny Elder-tree diseased and killed almost all the inhabitants, which when at last they were grubbed up became a very wholesome and healthy placeユ. Dikwijls ruiken aan deze bloemen zou het gezicht zelfs rood kleuren, een zware geur.

 

Het is de meesten wel eens opgevallen dat er een gom uit de struik vloeit. Deze gom verhardt zich en krijgt de vorm van een oor. Die gom wordt Judas-oor genoemd naar de sage dat Judas zich aan deze boom verhangen zou hebben. Ook Shakespeare in ヤLove Labourユs Lostユ doelt op het middel­eeuwse idee dat Judas zich aan deze boom had verhangen.

 

De vlier heeft een genezende reputatie, er is vrijwel geen ziekte van hoofd tot teen die het niet geneest. We kunnen begrijpen waarom bij Shakespeare de Host in ヤThe Merry Wives of Windsorユ, 2,3,25 doctor Caius zijn Aesculapius noemt, zijn Galenus, zijn heart of elder.

Ook wordt de vlier genoemd in Henry V: ヤThat's a perilous shot out of an elderユ.

ヤTitus Andronicusユ 2,3,270;

 ヤZoek uw loonユ.

Het ligt onder netels aan de voet van de vlierboomユ.

 

In Chaucers dagen werd de vlier day hyldor of hyllantre genoemd.

 

Beschrijving: http://mcgoodwin.net/pages/images/westkl.jpg http://mcgoodwin.net/pages/images/westkl.jpg

Benjamin West, King Lear, 1788

 

Shakespeare, idle weeds.

 

 46. Idle weeds.

 

Dolik, Lolium temulentum, (de naam betekent verdovend, bedwelmend) komt in koren voor, vooral in haver. Het is een van de kruiden waarvan men dacht dat het koren hierin veranderde, een degeneratie zoals Theophrastus dacht dat goede rogge in kwade veranderde.

In vroegere tijden toen de koren nog niet zo goed gezuiverd kon worden kon het hier veel in voorkomen. In jong stadium is het alleen door een kenner van het koren te onderscheiden en wordt dan ook wel dolle tarwe genoemd.

Brood dat deze korrels bevat is bedwelmend, vooral als het warm wordt gegeten. Deze bedwelming stijgt naar het hoofd, veroorzaakt oogontstekingen, zelfs blindheid, duizelingen en een soort van dronkenschap. Om die reden werd het wel dronken dolik genoemd. Bij hevige aantastingen kan het zelfs de dood veroorzaken. Die bedwelmende eigenschap zou door gisting nog versterkt worden en gewetenloze branders zouden deze zaden zelfs door bier en brandewijn gedaan hebben om die zo koppiger te maken. Te Londen zou er voor dat doel zelfs een veld vol van gestaan hebben. ヤKing Henry VIユ, 3,2,50:

ヤGoede morgen, dapperen. Wenst gij graan voor brood?

Bourgondi戴s hertog zal wel vasten, denk ikユユ.

Eer hij voor zulk een prijs het weer kooptユ.

Het was vol dolik, staat de smaak u aanユ.

 

Dolik betekent dol, plus achtervoegsel ik (als in stommerik) dat betekent dus dolkruid dat verdovend of bedwelmend werkt, het is de Duitse Schwindel of Taumelgras, Franse yvraje betekent dronkenschap, het Engelse darnel heeft dezelfde betekenis.

Wat we ook zien in ヤKing Learユ IV, 4,5:

ヤHelaas, hij is het, hij is juist daar gezienユ.

Opbruisend als de woeste zee, luid zingendユ.

Gekranst met aardveil en met akkeronkruidユ.

Met bolderik, kervel, netels, koekoeksbloemenユ.

ヤDarnel and all the idle weeds that growユ. ヤEn dolik en wat nog meer nutteloos groeitユ.

ヤIn oud sustaining cornユ. ヤBij het voedzaam korenユ.

 

Darnel veroorzaakte blindheid of dim-sighted, hij heeft darnel gegeten. Zo behoorde darnel tot de kruiden die gedragen werden door gekke, dwaze koning Lear met goede reden.

Waarschijnlijk is het dit gewas die Shakespeare cockle noemt, "sow'd cockle reap'd no corn" in ヤLove's Labourユs Lostユ, 3,383.

 

Shakespeare, whaet en rye.

 

Uit; https://www.pinterest.com/pin/249809110553081324/

47. Witte brood.

 

Bij de Germaanse volkeren kwam het brood eerst tegen het begin van de middeleeuwen algemeen in gebruik. Het verving de brei of de tot een deegachtige massa gaar gekookte mengsels van meel en watermelk die tot stukken gemaakt en met water en zout gegeten werden. Nog later liet men de brij door koken dik worden, waarna men het stijve deeg in de zon of op het vuur droogde en op hete stenen bakte. In Zweden kende het volk nog in de 16de eeuw geen ander brood dan de ongegiste, harde koeken die uit water en meel gekneed en gedroogd waren. Sinds de 18de eeuw vond wittebrood geweldige uitbreiding. In midden-Nederlands van 1253 komt wei en weite voor, vergelijk oud-Engels hwaete, dit werd tot wheat. In het oud-Hoogduits komt de tarwe voor als hweizi in Gotisch betekent hvaiteis wit koren of wittebrood, een latere vorm waaraan we kunnen ontlenen dat een vroegere graansoort donkerder brood gaf.

 

Vondel, ヤMaeghdenユ;

ヤDie onder schijn van weite, en wijndruif tot spijze..ユ

 

In ヤTempestユ iv 1, 61 komen verschillende granen voor als wheat, rye, barley, oats, ook vetches en peas.

ヤCeres, gij zegenschenkster, het rijke veldユ.

Vol tarwe, rogge, haver, gerst en speltユ.

Uw groene heuvels, waar het wolvee weidtユ.

In kooien schuilt, met dekriet overspreidユ.

Die beekjes, op uw levenwekkend woordユ.

Door vochtige april met bloemrijk groen omboordユ.

Dat koele nymfen kuise kransen biedtユ.

Uw heidebosjes, waar de jongeling vliedtユ.

Wie zijn geliefde ontvlood, uw wingerdrijenユ.

ヤAntony and Cleopatraユ, 2,6, 30 :

ヤDe zee van rovers zuiveren, en naar Romeユ.

Voorraad van tarwe zendenユ.

 

In ヤCoriolanusユ komt er een opstand van de arme burgers tegen de rijke edelen, 1,1, 80:

ヤVoor ons zorgen ! Waarachtigユ.

Zij hebben nog nooit voor ons gezorgdユ.

Ons laten verhongeren ja, terwijl hun schuren met koren volgepropt zijn, verordeningen maken omtrent de woeker, om de woekeraars te ondersteunen. Dagelijks de een of andere heilzame wet tegen de rijken afschaffen en dagelijks scherpere bepalingen invoeren om de armen te boeien en te knevelen. Als de oorlog ons niet opeet, dan doen zij het, en dat is al hun liefde jegens ons.ユ

Vondel, ヤZeemagazynユ.

ヤNieuw Nederland bezaait, belooft ons een macht van koren

Een ander Polen schijnt voor Holland daar geborenユ. (N. Amerika)

Geregeld spreekt hij van Polen.

ヤユt Land wat ons koren stuurdeユ

 

Vondel, ヤBespiegelingen van Godts werckenユ.

ヤDe zwangere korenaar, die, zegenrijkste van zaad

En allervolst, haar hoofd ter aarde hangen laat

Leert ootmoed aan de rijke, en adel, en geleerdeユ.

 

Acres of the rye

ヤAs You Like Itユ v 3,23:

Sweet lovers love the springユ. ヤJa, liefde mint de meiユ.

ヤBetween the acres of the ryeユ. En in de rogge vlijt zich teerユ. De roggeplant kan een paar meter lang worden en maar enkele mm. dik, maar is toch zeer veerkrachtig, het is bekend als het wuivende graan.

 

Shakespeare, small beer.

Uit; http://internetshakespeare.uvic.ca/m/lifetimes/society/city%20life/trades/brewer.html

 48. Small beer.

 

De Germanen schijnen in Caesars tijd het bier nog niet gekend te hebben. Toen ze uit de historische nevelen tevoorschijn kwamen en zich meer toelegden op akkerbouw werd er ook gerst gekweekt. Een anderhalve eeuw na Caesar vermeldden Diodorus en Tacitius het wel. Ammianus Marcellinus kende de Galli喪s als een drankvolk.

Toch werd hier tot de middeleeuwen toe niet veel bier gedronken. De heilige Columbanus trof omstreeks 600 bij de Sueven een cupa gevuld met bier aan waarmee ze Wodan een drankoffer wilden brengen. Meestal werd er wijn gedronken, vooral in zuidelijker streken totdat het door betere bereidingsmogelijkheden, vooral door de kunst om het houdbaar te houden, opnieuw terrein veroverde. Van oudsher waren stoffen toegevoegd als eikenbast, boombladeren, bittere wortelen, wilde kruiden zoals het duizendblad en gagel. Met de komst van hop kwam het nieuwe, Europese bier. Door de bittere bijwerking werd het bier houdbaar en kon ver vervoerd worden.

Het oorspronkelijk alleen door kloosters geoefende bierbrouwen hangt samen met de hopbouw dat voornamelijk in de kloosters van N. Galli geschiedde. Het gehopte bier stelde zich naast de ongehopte dat onder de namen ealu, Engels ale of ealo en oud-Noors ol bij de oude Germanen gewoon was. In sommige samenstellingen betekent het vroeger een feest waar drank werd gebruikt, zie bridal. Chaucer spreekt in de ヤCanterbury Talesユ meestal van ale. In the ヤPardoners's prologueユ vertelt hij;

Now have I dronk a draughte of corny aleユ.

Hier onderscheidt hij het ale dat van koren, Hordeum, gemaakt was met de andere ale.

 

Het gebruik leerden de Engelsen van ons

Hops, reformation, bays and beer

Came to England all in one yearユ.

Gerard, 1597, verkoos al het beer boven ale.

 

Daarvoor gebruikte men onder andere gagel, duizendblad, hondsdraf, vergelijk de namen alehoof en tunhoof en de naam alecost voor Chrysanthemum balsamita.

ヤ2 King Henry IVユ, 2,2,8: ヤsmall beerユ, is zeer dun bier en onbelangrijk. Het eerste bier dat verkregen werd was zeer sterk. Uit datzelfde brouwsel werd een tweede en lichter bier verkregen. Als het voor de derde maal gebruikt werd was het zeer licht bier, een kinderbier, small beer. ヤTo think no small beer of oneselfユ, heeft een goede dunk van zichzelf.

Porter is een donkerbier, een woord dat afgekort van Porter's beer, porterユs ale, bier dat favoriet is bij porters, portiers.

 

Beschrijving: http://inlinethumb01.webshots.com/3392/2365157740068078842S425x425Q85.jpghttp://inlinethumb01.webshots.com/3392/2365157740068078842S425x425Q85.jpg 

Wuivend riet

 

Shakespeare, waving sedges.

 

49. Waving sedges.

 

Zegge, Carex, de zegge is een tot een halve meter hoge plant met bloei in mei/juli. De plant kruipt met een stevige, ondergrondse wortelstok. Hieruit verschijnen de driekantige, slanke stengels. De smalle grasachtige bladeren hangen vaak sierlijk over. Bovenaan staan enkele manlijke bloeiwijze waaronder vrouwelijke aartjes.

De zegge komt algemeen voor in slecht verzorgde weilanden, wegbermen en dijken.

 

In Angelsaksisch komt de naam secg voor, een riet of gladiool, (een variant van sectie, verbonden met sax, saw: zaag, de betekenis is snijgras) het is de Engelse sedge, zie Shakespeare in ヤTaming of the Shrewユ, Inleiding, II,53;

ヤHoudt gij van schilderijen? Dadelijk halenユ.

Wij u Adonis, rustend aan een beekユ.

ヤAnd Cytherea all in sedges hidユ.ユ En Cytherea, diep in het riet verborgenユ.

ヤWhich seems to move and wanton with her breathユ. ヤDat licht bewogen met haar adem speeltユ.

ヤEven as the waving sedges play with the windユ. ヤZoals wij riet zien dartelen met de windユ.

 

ヤSpear grassユ 1 ヤKing Henry IVユ ii, 4,340;

ヤIs genaamd aculeatum, er zijn drie soorten van. De eerste heeft vijf van zulke prikkers aan de top en wordt daarom pentadactylon genoemd of five finger grassユ. Mogelijk Agrostis.

 

Shakespeare, reed.

Uit; http://www.allposters.com/-sp/Syrinx-into-a-Reed-Book-I-Illustration-from-Ovid-s-Metamorphoses-Florence-1832-Posters_i9049605_.htm

50. Het suizelende riet.

Riet, Phragmites, wordt een paar meter hoog. Tegen de tijd dat de vruchtjes rijp zijn, worden de steeltjes van de aartjes bedekt met lange zijdeachtige haren, zodat de bloeiwijze op een grote bal van veren lijkt.

Het golvende riet met zijn pluimachtige bloemtrossen en blauwachtige groene bladeren, dat aan de oevers van onze wateren groeit, wekt bij ons steeds een eigenaardig schoonheidsgevoel op.

Vondel, ヤHet Lof der Zeevaertユ;

ヤDorst met een rieten schuit, en met gevlochten biezen.ユ(Een verwijzing naar de boten van Papyrus bij de Egyptenaren)

Vondel, ヤBrief aan den Drost van Muydenユ;

ヤBiezen, lof, en ruigte, en rie