Smilax

HET IX. CAPITEL.

Van Stekende VVinde ende Zarza Parilla.

Gheslacht.

In dit Capitel sullen wy de Stekende Winde beschrijven, midtsgaders de Zarza Parille; die van sommighe voor eenerhande ghewas ghehouden worden.

Ghedaente.

A. Stekende Winde heeft veel kleyne dunne ranckskens, die met doornen ende stekelinghen beset zijn; waer mede sy haer selven om de boomen, heesteren, haghen ende tuynen windt, ende al dat sy ghenaken kan, van onder af tot boven toe beklimmende ende bekruypende, omhelst, ende omvat. De bladeren zijn de Veyl-bladeren niet seer onghelijck, maer langhworpigher, voor scherper, sonder hoecken oft kanten, kleyner ende breeder dan die van Sachte Winde, somtijdts met witte placken gheteeckent. De bloemen zijn wit, welrieckende. De vruchten zijn ronde bezien, in een kleyn trosken veel by malkanderen gelijck, als de druyfkens van den Wilden Wijngaert wassende, die als sy rijpen rood worden, ende tamelijcken bijtende van smaeck zijn; inhoudende swart oft bruyn rood saedt, van ghedaente den Kempsade ghelijck. De wortel is langh, wat gheknoopt, herdt, ende in meer andere ranckskens oft kleyne sijd-wortelkens verdeylt ende verspreyt

B. Zarzaparilla van Peru wordt van sommige voor dit selve ghewas ghehouden: dan alleen den naem wijst uyt, dat het bladeren heeft de Stekende Winde wat ghelijckende, met stekelinghen oft doornkens beset; ende bovendien bekennen de ghene die uyt America komen, dat dit cruydt de Spaensche Zarzaparille oft Stekende Winde van loof ende andere ghedaente heel ghelijck is. De wortelen daer van zijn ons ghenoegh bekent: want die worden hier te lande alleen overghesonden uyt America oft West-Indien, daer sy in ’t wilt groeyen. Dese wortelen zijn langh ende dun, de eerste ende dunste wortelen van ghemeyn Soethout oft Glycirrhyza ghelijckende, somtijts veel uyt eenen oorspronck oft middel-wortel ter sijden afhanghende; de welcke binnen in een harde midden-zenue hebben. Sy hebben luttel smaecks, ende oock gheenen merckelijcken reuck.

Plaetse.

A. Stekende Winde wast op rouwe onghebouwde woeste plaetsen, omtrent de haghen, kanten van de velden, aen bergen ende in dalen, te weten in heete landouwen: als zijn Italien, Languedock, Spaegnien ende Afrijcken: want hier te lande en wordt sy niet ghevonden dan in sommighe cruydt-liefhebbers hoven.

B. De Zarzaparilla van Peru wast in dat voornoemde West-Indien in het landtschap Honduras gheheeten.

Tijdt.

Stekende Winde bloeyt in de Lente: de bezien oft vruchten rijpen in den Herfst, oft wat vroegher.

Naem.

A. Dese Winde is van ons Stekende Winde ghenoemt, in ’t Hooghduytsch Stechend Wind; in ’t Fransch Liset picquant; in ’t Latijn Smilax aspera; van sommighe Volubilis acuta oft Volubilis pungens; in ’t Griecks heet sy Smilax tracheia. Theordorus Gaza, den oversetter van Theophrastus, heeftse Hedera Cilicia ghenoemt; als oock Plinius; den welcken daer-en-boven betuyght in het 10.capitel van ‘t 24.boeck, dat sy somtijts Nicophoros toeghenoemt pleegh te wesen. De Italiaenen van Toscana oft de Florentinen noemense Hedera spinosa ende Ruono cervino in hun tael: op ’t Latijnsch Hedera spinosa ende Rubus cervinus; de Spaegniaerts, ende eyghentlijck de Castiliaenen, als Lacuna betuyght, heetense Zarza Parilla, als ofmen seyde in ’t Latijn Rubus viticula, dat is Braem-Wijngaerden: want, als den selven Lacuna tuyght, Zarza beteeckent in ’t Spaensch soo veel als Rubus in ’t Latijn, ende Braemen in ’t Nederduytsch; ende Parra, als Matthiolus uytleydt, bediedt soo veel als ofmen Wijngaert seyde; ende vervolghens soo beteeckent Parilla een Kleyn Wijngaerdeken. Voorts soo heeft dese onse stekende Winde noch dese naevolghende Griecksche naemen; te weten, Epatitis, Lycanthemon, Cynosbaton, Aniceton, Heliophyton, Anatolicon, Dyticon, Helide; ende den Latijnschen Mergina.

B. Den naem Zarza Parilla is dit Peruaensch cruydt oock mede-ghedeylt gheweest in Spaegnien; ende dat om de groote ghelijckenisse die het heeft met de voorbeschreven Stekende Winde, die sy, als voorseydt is, Zarza Parilla noemen. Selfs by de inwoonders van Peru, daer ’t veel groeyt, heeft het eenen eygen naem, die soo veel beteeckent als ofmen in ’t Latijn Vitis spinosa, in onse tael Doornachtighe Wijngaert seyden: ’t welck ons Garcias Lopez betuyght. Daerom sullen wy dat selve Zarza Parilla van Peru moghen noemen, in ’t Latijn Zarza Parille Peruviana; om dat sy soo niet van ghedaente, ten minsten van krachten ende plaetse van groeyen, van de Spaensche Zarzaparilla oft onse ghemeyne Stekende Winde verschilt. Want aengaende dat sommighe nieuwe Cruydt-beschrijvers vastelijck willen versekeren, dat de Zarzaparilla van Peru eenerhande ghewas is met de ander Zarzaparilla oft Stekende Winde die in Europa groeyt, dat en bekennen andere gheleerde lieden niet. Ende voorwaer den selvenGarcias Lopez, eenen Portugieschen-schrijver, bekent wel dat sy onse gemeyne Stekende Winde gelijck is; maer nochtans en laet hy geensins toe dat sy gantschelijck voor de selve te houden is: want men vindt somtijdts ettelijcke verscheyden cruyden, die malkanderen in meest alle dingen ghelijck zijn; maer nochtans in eenighe kleyne teeckenen verschillende worden bevonden. Voorts oock de verscheydentheyt des lochts ende der aerden maeckt een verscheyden wesen ende ghesteltenisse van dingen die eenerhande schijnen te zijn. Ende daerom is de Zarzaparilla van Peru te aenmercken, dat sy een vremdt ende uytlandtsch gewas is, ende uyt de Nieuwe Werelt oft de Rijcken van America, dat is West-Indien, gebroght pleegh te worden. Maer die dinghen, die van daer hier te lande overghesonden zijn, al schijnt dat sy met de gene in Europa wassen eenighe ghelijckenisse hebben, nochtans worden sy daer van dickwijls aengaende haer krachten verschillende bevonden. Want de verscheydentheyt der aerden [654] ende des lochts doen niet alleen veel tot de veranderinghe oft onghelijckheydt van ghedaente; maer kan oock seer wel ende dickwijls oorsaeck wesen van andere werckinghen oft van slapper oft stercker krachten. Ende soo bevindtmen, dat de cruyden, die op heete plaetsen groeyen, ghemeynlijck gheweldigher van krachten, ende beter oft stercker van reuck zijn, dan de ghene die in koude landen wassen. Sommighe dinghen zijn in haer eyghen landt schadelijck ende doodelijck; de welcke in andere landen ghedraghen ende vervoert zijnde, onschadelijck, iae heel nut ende bequaem worden, dat de Zarza Parilla van Peru, al schijnt sy de Stekende Winde oft Spaensche Zarza Parilla gelijck te wesen, nochtans dr de ghestaltenisse van de Peruaensche locht, ende oock door eyghentschap der aerden, veel krachtigher is dan de ghene die in Spaegnien oft oock in Afrijcken ghewassen is.

Aerd.

De Stekende Winde is van Dioscorides ende Plinius veel gheacht gheweest teghen allerhande vergift ende hinder van quade ende fenijnighe ghedierten; ende als de nieuwe cruydt-beschrijvers bevonden hebben, de wortelen daer van zijn seer goedt om te doen sweeten, in sonderheydt die van de Zarza Parilla van Peru, die van sommighe voor eenerhande ghewas met de Stekende Winde ghehouden wordt, als voorseydt is; dat selve doende door haeren warmen ende drooghen aerd, ende de groote dunnigheyt van stoffe daer sy van ghemaeckt is.

Kracht ende Werckinghe.

A. De bladeren van Stekende Winde, seydt Dioscorides, zijn seer goedt teghen alle fenijn ende verghiftheydt; ende en wederstaen niet alleen ’t verghift dat te voren in-genomen is, maer verwinnen oock ’t ghene dat in ghegheven wordt, nae datmen dese bladeren met eenighen dranck in-genomen heeft; alsoo dat de ghene, diese daghelijcks ghebruyckt, van gheen verghift oft fenijn beschadight en kan worden.

B. De wortelen van de Peruaensche Zarza Parilla zijn soo warm ende droogh van aerd, ende soo dun ende fijn van deelen oft stoffe, dat het water, daer sy in ghesoden zijn, seer lichtelijck doet sweeten. Ende midts dien ghenesen sy den ouden hooftsweer, ende de koude ghebreken van de leden; van ghelijcken oock alle qualen ende sieckten die sonder kortse komen, ende door het sweeten ghebetert ende ghenesen konnen worden. Ende in dierghelijcke sieckten salmen dese wortelen weynigh daghen achter een ghebruycken, het sweeten verweckende; te weten als de kranckheyt niet seer swaer en is; maer als de sieckte quaeder ende veroudert is ende verder ghekomen, soo moetmense veel meer daghen achter een ghebruycken, ende de krancke langhen tijdt doen sweeten.

Verkiesinghe.

Om het sweeten te verwecken, ende midtsdien de pocken ende aenhanghende qualen van de selve te ghenesen, moetmen de wortelen van de Peruaensche Zarza Parilla ghebruycken: want de ghene die uyt Spaegnien oft andere landen ghebroght worden, en zijn soo krachtigh niet, maer worden voor veel onstercker ghehouden.

BIIVOEGHSEL.

Om dat de gheleerde van dese tijden niet wel eens en zijn aengaende dese cruyden, te weten onse Stekende Winde, ende de Wtlandtsche Sarza Parilla, sullen wy hier wat by voeghen uyt Clusius, Lobel, ende meer andere, dat tot breeder kennisse van de selve strecken sal.

De eerste soorte van Stekende Winde, daer Clusius af spreeckt, dat is de soorte van Dodoneus beschreven, heeft bladeren als voorseydt is, die van den Veyl ghelijck, aen het steelken breeder, ende allenghskens spitser wordende, somtijdts groot ende groen, somtijdts smal ende met wit gheplackt, aen de middelste uytpuylende zenuwe ende rondom de kanten veele stekelinghen ende scherpe doornen hebbende. De bloemen zijn kleyn, sterres-ghewijs, sesbladigh, veel t’samen voortkomende, voorts als Dodoneus die beschrijft. De bezien zijn ros oft vierigh rood, inhoudende dry, twee oft min keernen, nae de grootte van de bezien, hard ende steenachtigh, als die van Asperges, van buyten swart. De wortelen zijn somtijdts soo dick als den kleynsten vingher. In Grieckenlandt worden de eerste uytspruytselen van dese Smilax (aldaer oock Smilachia ghenoemt) op de merckt met menighte verkocht, om voor salaet te eten.

Dese Smilax wordt soo groot, datse de hooghe Platanus boomen beklimt, ende de tsoppen van de selve bedeckt: dan als sy by leegher boomen staen, dan en sal sy niet hoogher worden dan de selve, ende sy voeght haer altijdts nae het ghewas daerse by groeyt, als Bellonius ende meer ander aenmerckt hebben soo wel in dese als in de andere Sachte Winden.

De andere soorte van Clusius vermaent en heeft soo veel stekelinghe niet; ende de bladeren zijn wat korter, swarter, sachter, met gheene oft met seer luttel doornkens beset. De bloemen zijn uyt den witten bijnae lijfverwigh; ende het scheysel van de vrucht, dat in ’t midden van de bloemen uytmuyt, is rood. De volkomen ende rijpe bezien zijn heel swert, ende vol saps. De Spaegniaerts noemen dese tweede soorte Uva de perro, dat is Hondts-druyve; de Portughisen Recama, die van Lisbona Alega-caon. Van dierghelijcke soorte vermaent Lobel oock, die heel swarte bezien heeft, ende gantschelijck sonder stekelinghen oft doornen is.

Beyde dese soorten bloeyen somtijdts heel spaey in ’t iaer; ende sy komen seer traeghelijcken voort; selfs somtijdts twee oft dry iaeren nae dat sy ghesaeyt zijn. Sy hebben haer bladeren swinters ende tsomers.

Ander Stekende Winde, de Salsa Parilla ghelijckende, heeft oock stekende bladers, seydt Lobel, die van de Stekende Winde ghelijck, ende langhe verwerde ranckachtighe tackskens, met kromme ende stekende doornen, ende de wortel seer langh onder malkanderen loopende, ghelijck die uyt Indien komt.

West-Indiaensche Winde soude hier oock moghen ghestelt worden, om datse de Stekende Winde ghelijckt: dan midts datse vremdt, ende niet soo volkomentlijck bekent is, sal die met de Indische cruyden beschreven worden.

Onderscheyt van de Stekende Winde ende Salsaparilla uyt Lobel. Nae de beschrijvinghe, die hy van de Stekende Winde gheeft, die met de voorbeschrevene over een komt, schrijft hy van haer wortels aldus: De wortels van dese onse Stekende Winde van Europa, hoe wel dat sy onder d’aerde meer dan vier oft vijf voeten langh loopen, soo en hebben die nochtans met de Salsaparilla gheen soo grooten ghelijckenisse, als sommighe gheleerde mannen tot noch toe ghemeynt hebben: de welcke gheschreven hebben, dat dit cruydt de selve Sarsaparilla was, die nochtans seer verschillende van de wortels van de Stekende Winde: want die van de Winde zijn gheknoopt ende lits-ghewijs ghedeylt, wit, van buyten blinckende, als die van Litgras oft Deckriet. Daer-en-teghen soo heeft de uytlandtsche Sarsa Parilla, die uyt Peru ghebroght is, veele ende seer langhe taeye wortelen, die van een groote dicke knobbelachtighe harde wortel ende gherimpelt hooft over alle sijden onder uyt loopen, ghelijck in het Korael-cruydt, oft den Ruscus, gheheel effen ende sonder leden oft knoopen, recht, buyghelijck, met een hardachtighe swarte schorsse, in de lenghde met rimpels ghestreept; de welcke wy somtijdts wel twintigh voeten langh ghemeten hebben. Binnen heeftse meelachtigh mergh, dat niet onlieflijck en is, maer lijmachtigh ende een weynigh t’samentreckende, bitterachtigh, nochtans sonder hitte te toonen. Daerom en is sy gheensins de wortel van onse Scherpe Winde. Maer de staken die wy hebben (schrijft hy, sijn reden vervolghende) van de Sarsa-Parilla, de welcke spruyten uyt de selve seer groote ende houdtachtighe knobbel van de wortel, ende binnen geelachtigh zijnde, van grootte ende verwe de Ronde knobbelachtighe Oosterlucey niet onghelijck, zijn dicker dan eenen duym oft de grootste Braemen, maer seer hardt ende houdtachtigh, veele knobbels oft weeren hebbende omtrent de leden die eenen duym wijt van malkanderen staen. Oock hebbense kromme scherpe doornkens, een weynigh nederwaerts gaende, ende stijf, ghelijckende veel meer van aensien de Braemen dan de Stekende Winde. Maer den smaeck daer van en is gheensins t’samentreckende: selfs sy en hebben bijkants gheenen smaeck: noch oock niet stoppende; ende daerom (als wy wel weten) niet soo krachtigh. Nochtans hebben sommighe ons gheseydt, die de bladeren daer van ghesien hebben, datse de bladeren van de Stekende Winde niet onghelijck en zijn. Dit zijn de woorden van Lobel.

Prosper Alpinus is gantsch van ghevoelen, dat de Stekende Winde oft Smilxa aspera de oprechte Salsaprilla is, die in Italien op veele plaetsen groeyt: dan aldaer blijven de struycken kleyn, ende de wortelen zijn seer kort, ende nochtans niet dick, maer dun als hayr: maer de ghene, die in het eylandt Zanti groeyen, hebben dicke langhe wortelen, de ghene die uyt Spaegnien ghebroght worden heel ghelijck: ende die kruypen daer wijd ende sijd langhs den risch der aerden, als slanghen, somtijdts dry oft vier voeten langh, ende langher, ende soo dick als de ghemeyne wortelen van Salsa diemen in de Apoteken vindt. De Griecken van dat landt noemense oock Smilachia, ende ghebruyckense daer oock om de Pocken te ghenesen: ende alsmense wel besiet, sy zijn van binnen ghelijck de Spaensche Salsa, ende oock sonder smaeck. Ende de Apotekers van Zanti verkoopense voor oprecht Salsa; ende doen daer groote winst aen. Fallopius heeft het gantsche ghewas wel besien ende aenmerckt, ende bevindt, dat het anders niet en is dan de Stekende Winde; ende heeft de wortelen daer van op den bergh van Sinte Juliaen by Pisa ghevonden, ende voor oprecht Salsa ghebruyckende, daer veele pockighe menschen volkomentlijck mede ghenesen. Doch het verschil van de grootte komt van de verscheydentheydt der aerden; want in dor ende droogh landt heeftse kleyner ende schrael wortelen; maer in sachte aerde, daerse ghemackelijck voortkruypen konnen, daer worden sy langher ende oock dicker. In Zanti groeyen sy in vocht ende vet landt. Voorts soo zijn dese wortelen tweederleye: want uyt de struyck self komen witte wortelen, rond, knoopigh, eenen vingher dick, als kleyn riet; ende die en zijn niet langh: maer uyt de leden oft kniekens van die wortelen komen andere sijd-wortelen, die in harden grondt kleyn, kort ende dun zijn, als hayrs-ghewijse faselinghen; maer in sachten grondt zijn sy dick en langh, sulcks als uyt Spaegnien [655] ghebroght worden. Het selve onderschil vindtmen in de Spaensche Salsaparilla oock: want de grootste zijn oock dick, wit, een Riet ghelijckende, doch niet hol, maer vol, soo dick als den kleynsten vingher: uyt de welcke, te weten uyt de knien oft ledekens, andere dunne wortelen spruyten, die gheen ledekens oft knoopken en hebben. Soo dat het blijckt, dat het onderschil alleen is nae de plaetsen daer sy groeyt. De hitte van de lochte doeter oock veel toe: want de Sonne doet de wortelen grooter worden, in sachten grondt werckende.

Aerd, Kracht ende Werckinghe.

De bladers ende vruchten van de Stekende Winde, als de oude schrijvers bethoonen, pleghen in oude tijden veel teghen ’t verghift ghebruyckt te worden; in voegen dat sy versekerden, dat indien men een nieuwe gheboren kindeken een weynigh van ‘t sap der selver somwijlen ingaf, dat hem naederhandt gheen verghift schadelijck en soude konnen wesen den tijdt van alle sijn leven. Dan oft de uytlandtsche Sarsaparilla de selve krachten heeft, dat staet ons noch te ondersoecken: ghelijck ’t oock seer twijffelachtigh is, oft onse Stekende Winde met de Sarsaparilla te verghelijcken is in het ghenesen van alle de ghebreken daermen de Sarzaparilla in pleegh te gebruycken. Want al is ’t saecke dat de uytlandtsche Sarzaparilla, die uyt West-Indien komt, seer smets op de tonghe is, in voeghen dat het water, daer sy in ghesoden is, anders gheenen smaeck en heeft dan Gerste-water, nochtans heeft sy de kracht om te verwarmen, te verdrooghen, dun te maecken, te openen ende te ontdoen, ende midtsdien het sweeten sterckelijck te verwecken: oock gheeft sy wat verwes van haer: want een once van dese wortel in twee pont water gesoden, maeckt dat het selve water eenighsins den duyster rooden wijn van verwe ghelijckt.

Het water van dese wortel is meest ghebruyckelijck, hoe wel het poeder van de selve wortel oock ghebruyckt kan worden. Want het water, daer dese Sarza Parilla in gesoden is gheweest, te drincken ghegheven, gheneest het flercijn, allerhande zeeren ende vochtighe gheswillen, ende alle ghebreken des hoofts: het versterckt de lever; ende belett de beghinnende melaedscheyt voorder te gaen: het lost het water oock seer wel, ende kan door het sweeten de huyt gantsch suyver maecken; maer het is sonderlinghen goedt teghen de koude qualen der herssenen, de soute catarrhen, de beghinnende kanckeren, de klieren ende kropsweeren, alsmen een halve draghme van ’t poeder veertigh daghen achter een drinckt, midtsgaders het afsiedsel van de selve wortel in witten ende soeten wijn. In der selver voeghen ghebruyckt gheneest sy de herdigheyt der milten oock.

Om de pocken met dese Sarza te ghenesen, salmen het lichaem eerst ettelijcke daghen langh wel ledigh maecken ende purgeren, daer nae salmen den krancken in huys houden, ende met luttel spijse onderhouden, alsmen doet de ghene diemen met Pockhout gheneest. Daer nae gheeftmen den selve het water daer Sarsaparilla in ghesoden is gheweest, dertigh oft oock wel veertigh daghen achtereen te drincken, ‘smorghens ende ‘savonts, ’t ghewicht van ses oft seven oncen t’seffens, wel warm. Daer door gheneest sy de Pocken wonderlijcken seer wel, ende verdrijft de zeeren, gomachtighe gheswillen, ende de onlijdelijcke smerten van de selve sieckte.

Sommighe sieden van dese wortel ’t ghewicht van vier oncen in vijftien ponden waters: maer eerst moet sy in ’t selve water vier-en-twintigh uren langh te weycken staen: daer nae siedmense soo langh tot dat de helft van ’t water versoden zy, oft noch meer, alsmen den dranck noch krachtigher begheert te hebben. Als het water koudt is, doetmen dat door eenen lijnen doeck; ende men bewaert dat in een glas oft verglaesten aerden pot. Lobel raedt ons in dese drancken niet minder dan tien ponden waters tot dry oft vier oncen van de wortels te nemen, ende niet, als sommighe qualijck doen, dry ponden waters op een once van de wortel te gieten. Want het water soude eer uytroocken oft versieden, dan de krachten van wortels uytghetrocken worden, ghemerckt dat het middelste hertken van de wortel, ’t welck ghelijck een snoet is, herder is dan dat het soo haest sijn krachten van hem soude geven.

Als den krancken desen dranck, als voorseydt is, inghenomen heeft, altijdt vier uren voor de maeltijdt, dan salmen hem twee uren achter een (min oft meer) doen sweeten, ende dat tweemaels ’s daeghs, den tijdt van veertigh daghen achter een, als de Pocken veroudert zijn. Want veele zijn ghenesen gheweest als sy dat maer een maendt langh ghedaen en hadden.

Daer-en-tusschen moetmen den krancken alle tien daghen eens purgeren ende den buyck ledigh maecken, ’t zy met Cassie, ’t zy met Pillen de tribus, ’t zy met eenighen syroop, oft Roosen-Honigh solutijf.

Dese Sarza is veel fijner oft subtijler ende beter doordringende dan de China oft Pockhout: daerom gheneest sy de ghene die met de voorseyde dinghen niet en konden genesen worden; in sonderheyt als de ghebreken het uyterste van het lichaem ende de huyt vastelijck beseten hadden.

De maniere van dese krancken te spijse is de selve diemen pleegh in het ghebruyck van het Pockhout, te weten met Rosijnen ende Tweeback oft Bes-kuyt; dan nochtans in de seer teere lichaemen worden somtijdts kleyne voghelkens ende ionghe hoenderkens toeghelaten: wel gadeslaende nochtans, dat sy buyten ende binnen de maeltijdt anders niet en drincken dan het voorseyde water van Sarza,

Al ghebiedtmen dese menschen strenghelijck in huys te blijven, nochtans moghen sy hun selven middeltijdt somtijdts op lustighe daghen in eenighe hoven oft boomgaerden al wandelende vermaecken.

In de voorseyde ghebreken neemtmen het poeder van dese wortel oock wel in, te weten dry oncen wortel van Sarsaparilla, twee oncen Senebladeren, anderhalve once Epithymum, Kaneel, Gember, Anijs, van elck een draghme; daer toe een once Suyckers, twee draghmen Diagridium. Men maeckt daer heel fijn ende dun poeder van, ’t welck ’s morghens inghegheven wordt ’t ghewicht van een draghme tot twee toe, met witten lauwen wijn. Andere vermenghen dit poeder met noch veel meer andere dinghen, die hier te langh ende onnoodigh om te verhaelen zijn.

Voorts soo worden de ionghe spruyten van dese Stekende Winde in Grieckenlandt over al veel ghebruyckt voor salaet, ende als Asperges ghegeten, ghesoden oft anders gaer ghemaeckt zijnde.

Verkiesinghe van Sarsaparilla. De beste Sarsaparilla heeft merghachtighe, ghelijfvighe ende buyghelijcke taeye wortelen, vast, binnen wit van verwe; ende wordt lichtelijck de gheheele lenghde door in ghelijcke deelen ghescheyden oft ghespleten. Want men bevindt dat een half pondt van dese meer kracht heeft dan tien oft twaelf oncen van de ander, die magher, dunne ende swarte wortelen heeft.

HET IX. KAPITTEL.

Van stekende winde en sarsaparilla. (Smilax aspera en Smilax glauca)

Geslacht.

In dit kapittel zullen we de stekende winde beschrijven met de Zarza Parille die van sommige voor hetzelfde gewas gehouden worden.

Gedaante.

A. Stekende winde heeft veel kleine dunne rankjes die met doornen en stekels bezet zijn waarmee ze zichzelf om de bomen, heesters, hagen en tuinen windt en alles dat ze genaken kan van onder af tot boven toe beklimt en bekruipt, omhelst en omvat. De bladeren zijn de klimopbladeren vrij gelijk, maar langwerpiger en voor scherper, zonder hoeken of kanten en kleiner en breder dan die van zachte winde en soms met witte plekken getekend. De bloemen zijn wit en welriekend. De vruchten zijn ronde bessen die in een klein trosje veel bij elkaar die als de druifjes van de wilde wijngaard groeien en als ze rijpen rood worden en tamelijk bijtend van smaak zijn en bevatten zwart of bruinrood zaad dat van gedaante het hennepzaad gelijk is. De wortel is lang en wat geknoopt, hard en in meer andere rankjes of kleine zijworteltjes verdeeld en verspreid

B. Zarzaparilla van Peru wordt van sommige voor dit zelfde gewas gehouden, dan alleen de naam wijst uit dat het bladeren heeft die wat op de stekende winde lijken en met stekels of doorntjes bezet zijn en bovendien bekennen diegene die uit Amerika komen dat dit kruid de Spaanse zarzaparille of stekende winde van loof en andere gedaante heel gelijk is. De wortels er van zijn ons genoeg bekend want die worden hier te lande alleen overgezonden uit Amerika of West-Indië daar ze in het wild groeien. Deze wortels zijn lang en dun en lijken op de eerste en dunste wortels van gewoon zoethout of Glycirrhyza die soms veel uit een oorsprong of middelwortel terzijde afhangen en binnenin een harde middenzenuw hebben. Ze hebben weinig smaak en ook geen merkelijke reuk.

Plaats.

A. Stekende winde groeit op ruwe ongebouwde woeste plaatsen omtrent de hagen, kanten van de velden, aan bergen en in dalen, te weten in hete landstreken als Italië, Languedock, Spanje en Afrika zijn, want hier te lande wordt ze niet gevonden dan in sommige kruidliefhebbers hoven.

B. Zarzaparilla van Peru groeit in dat voornoemde West-Indië in het landschap Honduras genoemd.

Tijd.

Stekende winde bloeit in de lente en de bessen of vruchten rijpen in de herfst of wat vroeger.

Naam.

A. Deze winde is van ons stekende winde genoemd, in het Hoogduits Stechend Wind, in het Frans liset picquant, in het Latijn Smilax aspera, van sommige Volubilis acuta of Volubilis pungens, in het Grieks heet ze Smilax tracheia. Theordorus Gaza, de overzetter van Theophrastus, heeft het Hedera Cilicia genoemd net zoals ook Plinius die daarboven in het 10^de kapittel van het 24^ste boek betuigt dat het soms Nicophoros toegenoemd plag te wezen. De Italianen van Toscana of de Florentijnen noemen het hedera spinosa en ruono cervino in hun taal en op het Latijns Hedera spinosa en Rubus cervinus, de Spanjaarden en eigenlijk die van Castilië, als Lacuna betuigt, noemen ze zarza parilla, als of men in het Latijn Rubus viticula zei, dat is braamwijngaarden want als dezelfde Lacuna betuigt betekent zarza in het Spaans zoveel als Rubus in het Latijn en bramen in het Nederduits en parra als Matthiolus uitlegt betekent zoveel als of men wijngaard zei en vervolgens zo betekent parilla een klein druifje. Voorts zo heeft deze onze stekende winde noch deze volgende Griekse namen te weten, Epatitis, Lycanthemon, Cynosbaton, Aniceton, Heliophyton, Anatolicon, Dyticon, Helide en de Latijnse Mergina.

B. De naam zarza parilla is dit Peruaans kruid ook meegedeeld geweest in Spanje en dat om de grote gelijkenis die het heeft met de voorbeschreven stekende winde die ze zoals gezegd is zarza parilla noemen. Zelfs bij de inwoners van Peru, daar het veel groeit, heeft het een eigen naam die zoveel betekent als of men in het Latijn Vitis spinosa en in onze taal doornachtige wijngaard zei wat ons Garcias Lopez betuigt. Daarom zullen we dat zarza parilla van Peru mogen noemen, in het Latijn Zarza Parille Peruviana omdat ze zo niet van gedaante ten minste van krachten en plaats van groeien van de Spaans zarzaparilla of onze gewone stekende winde verschilt. Want aangaande dat sommige nieuwe kruidbeschrijvers vast willen verzekeren dat zarzaparilla van Peru hetzelfde gewas is met de andere zarzaparilla of stekende winde die in Europa groeit, dat bekennen andere geleerde lieden niet. En voorwaar dezelfde Garcias Lopez, een Portugees schrijver, bekent wel dat ze op onze gewone stekende winde lijkt, maar nochtans laat hij geenszins toe dat ze gans voor hetzelfde te houden is want men vindt soms ettelijke verschillende kruiden die elkaar in meest alle dingen gelijk zijn, maar nochtans in enige kleine tekens verschillend worden bevonden. Voorts ook de verschillen van de lucht en de aarde maakt een verschillend wezen en vorm van dingen die hetzelfde schijnen te zijn. En daarom is de zarzaparilla van Peru te aanmerken dat ze een vreemd en buitenlands gewas is en uit de Nieuwe Wereld of de rijken van Amerika, dat is West-Indië, gebracht plag te worden. Maar die dingen die vandaar hier te lande overgezonden zijn en al schijnt het dat ze met diegene in Europa groeien enige gelijkenis hebben, nochtans worden ze daarvan dikwijls aangaande hun krachten verschillend bevonden. Want de verschillen van de aarde [654] en de lucht doen niet alleen veel tot de verandering of ongelijkheid van gedaante, maar kan ook zeer goed en dikwijls oorzaak wezen van andere werkingen of van slappere of sterkere krachten. En zo bevindt men dat de kruiden die op hete plaatsen groeien gewoonlijk geweldiger van krachten en beter of sterker van reuk zijn dan diegene die in koude landen groeien. Sommige dingen zijn in hun eigen land schadelijk en dodelijk die in andere landen gedragen en vervoerd zijn onschadelijk, ja heel nuttig en geschikt worden zodat de zarza parilla van Peru al schijnt ze de stekende winde of Spaanse zarza parilla gelijk te wezen, nochtans door de gesteldheid van de Peruaanse lucht en ook door eigenschap van de aarde veel krachtiger is dan diegene die in Spanje of ook in Afrika gegroeid is.

Aard.

De stekende winde is van Dioscorides en Plinius veel geacht geweest tegen allerhande vergif en hinder van kwade en venijnige dieren en zoals de nieuwe kruidbeschrijvers bevonden hebben de wortels er van zijn zeer goed om te laten zweten en vooral die van de zarza parilla van Peru die van sommige voor hetzelfde gewas met de stekende winde gehouden wordt, als gezegd is, en dat doet ze door haar warme en droge aard en de grote dunheid van stof daar ze van gemaakt is.

Kracht en werking.

A. De bladeren van stekende winde, zegt Dioscorides, zijn zeer goed tegen alle venijn en vergiftiging en weerstaan niet alleen het vergif dat tevoren ingenomen is, maar overwinnen ook hetgeen dat in gegeven wordt nadat men deze bladeren met enige drank ingenomen heeft alzo dat diegene die het dagelijks gebruikt van geen vergif of venijn beschadigd kan worden.

B. De wortels van de Peruaanse zarza parilla zijn zo warm en droog van aard en zo dun en fijn van delen of stof dat het water daar ze in gekookt zijn zeer gemakkelijk laat zweten. En daardoor genezen ze de oude hoofdpijn en koude gebreken van de leden en zo ook alle kwalen en ziekten die zonder koorts komen en door het zweten gebeterd en genezen kunnen worden. En in diergelijke ziekten zal men deze wortels wat dagen achter elkaar gebruiken en het zweten verwekken, te weten als de ziekte niet zeer zwaar is, maar als de ziekte kwader en verouderd is en verder gekomen dan moet men ze veel meer dagen achter elkaar gebruiken en de zieke lange tijd laten zweten.

Verkiezing.

Om het zweten te verwekken en daardoor de pokken en aanhangende kwalen er van te genezen moet men de wortels van de Peruaanse zarza parilla gebruiken want diegene die uit Spanje of andere landen gebracht worden zijn niet zo krachtig, maar worden voor veel zwakker gehouden.

BIJVOEGING.

Omdat de geleerde van deze tijden het niet goed overeen zijn aangaande deze kruiden, te weten onze stekende winde en de buitenlandse sarza parilla, zullen we hier wat bijvoegen uit Clusius, Lobel en meer andere dat tot breder kennis van die strekken zal.

(Smilax aspera) De eerste soort van stekende winde daar Clusius van spreekt is de soort van Dodonaeus beschreven en die heeft bladeren, als gezegd is, die van klimop gelijk en aan het steeltje breder en wordt geleidelijk aan spitser, soms groot en groen en soms smal en met wit geplekt die aan de middelste uitpuilende zenuw en rondom de kanten vele stekels en scherpe doornen heeft. De bloemen zijn klein en stervormig, zesbladig die veel tezamen voortkomen en voorts als Dodonaeus die beschrijft. De bessen zijn ros of vurig rood en bevatten drie, twee of minder kernen naar de grootte van de bessen die hard en steenachtig zijn als die van asperges, van buiten zwart. De wortels zijn soms zo dik als de kleinste vinger. In Griekenland worden de eerste uitspruitsels van deze Smilax (aldaar ook Smilachia genoemd) op de markt met menigte verkocht om voor salade te eten.

Deze Smilax wordt zo groot dat ze de hoge Platanus bomen beklimt en de toppen er van bedekt, dan als ze bij lagere bomen staan dan zal ze niet hoger worden dan die en ze voegt zich altijd naar het gewas daar ze bij groeit, zoals Bellonius en meer ander aangemerkt hebben, en zowel in deze als in de andere zachte winden.

(Smilax glauca) De andere soort van Clusius vermaant heeft niet zoveel stekels en de bladeren zijn wat korter, zwarter, zachter en met geen of met zeer weinig doorntjes bezet. De bloemen zijn uit het witte bijna vleeskleurig en de scheiding van de vrucht dat in het midden van de bloemen uitsteekt is rood. De volkomen en rijpe bessen zijn heel zwart en vol sap. De Spanjaarden noemen deze tweede soort uva de perro, dat is hondsdruif, de Portugezen recama, die van Lissabon alega-caon. Van diergelijke soort vermaant Lobel ook die heel zwarte bessen heeft en gans zonder stekels of doornen is.

Beide deze soorten bloeien soms heel laat in het jaar en ze komen zeer traag voort, zelfs soms twee of drie jaren nadat ze gezaaid zijn. Ze hebben hun bladeren ‘s winters en zomers.

(Smilax excelsa?) Andere stekende winde die op salsa parilla lijkt heeft ook stekende bladeren, zegt Lobel, die van de stekende winde gelijk en lange verwarde rankachtige takjes met kromme en stekende doornen en de wortels zeer lang onder elkaar lopen net zoals die uit Indië komt.

West-Indische winde zou hier ook gesteld mogen worden omdat ze op de stekende winde lijkt, dan omdat ze vreemd en niet zo volkomen bekend is zal die met de Indische kruiden beschreven worden.

Verschil van de stekende winde en Salsaparilla uit Lobel. Na de beschrijving die hij van de stekende winde geeft die met de voorbeschrevene overeen komt schrijft hij van haar wortels aldus: ‘de wortels van deze onze stekende winde van Europa, hoewel dat ze onder de aarde meer dan honderd twintig of honderd vijftig cm lang lopen, zo hebben die nochtans met de Salsaparilla geen zo’n grote gelijkenis zoals sommige geleerde mannen tot noch toe gemeend hebben die geschreven hebben dat dit kruid dezelfde sarsaparilla is die nochtans zeer verschilt van de wortels van de stekende winde, want die van de winde zijn geknoopt en lidvormig gedeeld, wit en van buiten blinkend als die van lidgras of dekriet. Daartegen zo heeft de buitenlandse sarsa parilla die uit Peru gebracht is vele en zeer lange taaie wortels die van een grote dikke knobbelachtige harde wortel en gerimpeld hoofd aan alle zijden onderuit lopen zoals in asperges of Ruscus, geheel effen en zonder leden of knopen, recht, buigzaam en met een hardachtige zwarte schors die in de lengte met rimpels gestreept is die we soms wel zes meter lang gemeten hebben. Binnen heeft ze meelachtig merg dat niet onlieflijk is, maar lijmachtig en wat tezamen trekkend en bitterachtig, nochtans zonder hitte te tonen. Daarom is ze geenszins de wortel van onze scherpe winde. Maar de staken die we hebben (schrijft hij en zijn reden vervolgend) van de sarsaparilla die spruiten uit dezelfde zeer grote en houtachtige knobbel van de wortel en zijn van binnen geelachtig en van grootte en kleur de ronde knobbelachtige oosterlucie vrij gelijk en zijn dikker dan een duim of de grootste bramen, maar zeer hard en houtachtig die vele knobbels of knoesten hebben omtrent de leden die een duim wijdt van elkaar staan. Ook hebben ze kromme scherpe doorntjes die wat nederwaarts gaan en stijf en lijken veel meer van aanzien op de bramen dan op stekende winde. Maar de smaak er van is geenszins tezamen trekkend en zelfs hebben ze bijna geen smaak, noch ook niet stoppend en daarom (als we wel weten) niet zo krachtig. Nochtans hebben sommige ons gezegd die er bladeren van gezien hebben dat ze op de bladeren van de stekende winde lijken.’ Dit zijn de woorden van Lobel.

Prosper Alpinus is gans van mening dat de stekende winde of Smilxa aspera de echte salsaprilla is die in Italië op vele plaatsen groeit, dan daar blijven de struiken klein en de wortels zijn zeer kort en nochtans niet dik, maar dun als haar, maar diegene die in het eiland Zanti groeien hebben dikke lange wortels en diegene die uit Spanje gebracht worden heel gelijk en die kruipen daar wijd en ver langs de ris van de aarde als slangen en worden soms negentig of honderd twintig cm lang en langer en zo dik als de gewone wortels van salsa die men in de apotheken vindt. De Grieken van dat land noemen ze ook Smilachia en gebruiken ze daar ook om de pokken te genezen en als men ze goed bekijkt zijn ze van binnen de Spaanse salsa gelijk en ook zonder smaak. En de apothekers van Zanti verkopen ze voor echt salsa en doen daar grote winst aan. Fallopius heeft het ganse gewas goed bezien en aangemerkt en bevindt dat het niets anders is dan de stekende winde en heeft de wortels er van op de berg van Sint Juliaan bij Pisa gevonden en voor echt salsa gebruikt en er vele pokkige mensen volkomen mee genezen. Doch het verschil van de grootte komt van de verscheidenheid van de aarde, want in dor en droog land heeft het kleiner en schrale wortels, maar in zachte aarde daar ze gemakkelijk voortkruipen kunnen daar worden ze langer en ook dikker. In Zanti groeien ze in vochtig en vet land. Voorts zo zijn deze wortels tweevormig want uit de struik zelf komen witte wortels die rond, knopig en een vinger dik zijn als klein riet en die zijn niet lang, maar uit de leden of knieën van die wortels komen andere zijwortels die in harde grond klein, kort en dun zijn als haarvormige vezels, maar in zachte grond zijn ze dik en lang zoals uit Spanje [655] gebracht worden.

Hetzelfde verschil vindt men in de Spaanse salsaparilla ook want de grootste zijn ook dik, wit en lijken op riet, doch niet hol, maar vol en zo dik als de kleinste vinger waaruit, te weten uit de knieën of leden, andere dunne wortels spruiten die geen leden of knoopje hebben. Zodat het blijkt dat het verschil alleen is naar de plaatsen daar ze groeit. De hitte van de lucht doet er ook veel toe want de zon laat de wortels groter worden, in zachte grond werkende.

Aard, kracht en werking.

De bladeren en vruchten van de stekende winde zoals de oude schrijvers betonen plegen in oude tijden veel tegen het vergif gebruikt te worden op die manier dat ze verzekerden dat indien men een nieuw geboren kindje er soms wat van het sap van ingaf dat hem later geen vergif schadelijk zou kunnen wezen de tijd van zijn hele leven. Dan of de buitenlandse sarsaparilla dezelfde krachten heeft dat staat ons noch te onderzoeken net zoals het ook zeer twijfelachtig is of onze stekende winde met de sarsaparilla te vergelijken is in het genezen van alle gebreken daar men de sarsaparilla in plag te gebruiken. Want al is het zaak dat de buitenlandse sarsaparilla die uit West-Indië komt zeer smets op de tong is op die manier dan het water daar ze in gekookt is geen andere smaak heeft dan gerstewater, nochtans heeft ze de kracht om te verwarmen, te verdrogen, dun te maken, te openen en op te lossen en daardoor verwekt ze sterk het zweten en ook geeft ze wat kleur van zich want een ons van deze wortel in twee pond water gekookt maakt dat het water enigszins op de duistere rode wijn van kleur lijkt.

Het water van deze wortel is meest gebruikelijk, hoewel het poeder van de wortel ook gebruikt kan worden. Want het water daar deze sarza parilla in gekookt is geweest te drinken gegeven geneest jicht, allerhande zeren en vochtige gezwellen en alle gebreken van het hoofd en versterkt de lever en belet de beginnende melaatsheid verder te gaan en lost het water ook zeer goed en kan door het zweten de huid gans zuiver maken, maar het is vooral goed tegen de koude kwalen van de hersens, zoute catarren, beginnende kankers, klieren en kropzweren als men een halve drachme van het poeder veertig dagen achter elkaar drinkt mits het afkooksel van dezelfde wortel in witte en zoete wijn. Op dezelfde manier gebruikt geneest ze de hardigheid van de milt ook.

Om de pokken met deze sarza te genezen zal men het lichaam eerst ettelijke dagen lang wel leeg maken en purgeren en daarna zal men de zieke in huis houden en met weinig spijs onderhouden zoals men doet bij diegene die men met pokhout geneest. Daarna geeft men die het water daar sarsaparilla in gekookt is geweest dertig of ook wel veertig dagen achter elkaar ‘s morgens en ‘s avonds het gewicht van zes of zeven ons tegelijk te drinken, wel warm. Daardoor geneest ze de pokken wonderbaarlijk goed en verdrijft de zeren, gomachtige gezwellen en de onlijdelijke smarten van die ziekte.

Sommige koken van deze wortel het gewicht van vier ons in vijftien pond water, maar eerst moet ze in dat water vierentwintig uren lang te weken staan en daarna kookt men het zo lang totdat de helft van het water verkookt is of noch meer als men de drank noch krachtiger begeert te hebben. Als het water koud is doet men dat door een linnen doek en men bewaart dat in een glas of verglaasde aarden pot. Lobel raadt ons aan in deze dranken niet minder dan tien pond water tot drie of vier ons van de wortels te nemen en niet, zoals sommige kwalijk doen, drie pond water op een ons van de wortel te gieten. Want het water zou eerder uitroken of verkoken dan de krachten van wortels uitgetrokken worden, gemerkt dat het middelste hartje van de wortel wat als een snoet is en harder is dan zodat het zo gauw zijn krachten van zich zou geven.

Als de zieke deze drank, als gezegd is, ingenomen heeft en altijd vier uren voor de maaltijd dan zal en hem twee uren achter elkaar (min of meer) laten zweten en dat tweemaal per dag de tijd van veertig dagen achter elkaar als de pokken verouderd zijn. Want vele zijn genezen geweest als ze dat maar een maand lang gedaan hadden.

Daartussen moet men de zieke alle tien dagen eens purgeren en de buik leeg maken, hetzij met Cassia, hetzij met pillen de tribus, hetzij met enige siroop of rozenhoning solutijf.

Deze sarza is veel fijner of subtieler en dringt beter door dan China of pokhout en daarom geneest ze diegene die met de voor vermelde dingen niet genezen konden worden en vooral als de gebreken het uiterste van het lichaam en de huid vast bezet hadden.

De manier van deze zieke te spijzen is dezelfde die men in het gebruik van het pokhout doet, te weten met rozijnen en tweebak of beschuit, dan nochtans in de zeer tere lichamen worden soms kleine vogeltjes en jonge hoendertjes toegelaten, wel nochtans gade slaan dat ze buiten en binnen de maaltijd niets anders drinken dan het voor vermelde water van sarza,

Al gebiedt men deze mensen streng in huis te blijven, nochtans mogen ze zichzelf ondertussen soms op lustige dagen in enige hoven of boomgaarden al wandelende vermaken.

In de voor vermelde gebreken neemt men het poeder van deze wortel ook wel in, te weten drie ons wortel van sarsaparilla, twee ons senebladeren, anderhalve ons Epithymum, kaneel, gember, anijs en van elk een drachme en daartoe een ons suiker en twee drachmen Diagridium. Men maakt daar heel fijn en dun poeder van wat ’s morgens ingegeven wordt het gewicht van een drachme tot twee toe met witte lauwe wijn. Andere vermengen dit poeder met noch veel meer andere dingen die hier te lang en onnodig zijn om te verhalen.

Voorts zo worden de jonge spruiten van deze stekende winde in Griekenland overal veel gebruikt voor salade en als asperges gegeten die gekookt of anders gaar gemakt wordt.

Verkiezing van sarsaparilla. De beste sarsaparilla heeft mergachtige, stevige en buigzame taaie wortels die vast en van binnen wit van kleur zijn en wordt gemakkelijk de gehele lengte door in gelijke delen gescheiden of gespleten. Want men bevindt dat een half pond van deze meer kracht heeft dan tien of twaalf ons van de andere die mager, dunne en zwarte wortels heeft.

China, Carlo Santo, ende meer andere sulcke wortelen. 44.

China is de wortel van een cruydt dat dry oft vier palmen hoogh op schiet, met veele dunne doornachtighe rijsen, die van de Stekende Winde niet seer onghelijck, selden dicker dan den kleynsten vingher; bewassen met luttel bladeren, soo groot als die van Breede Weghbree; oft, ghelijck andere segghen, als ionghe Arangie-bladeren; oft als Granaet-bladeren. Andere segghen, dat dit ghewas by de boomen ghesaeyt, grooter wordt, ende sich selven daer om hecht ende vlecht als Veyl: maer andere versekeren dat het wast als Riet. Ende voorwaer de wortel is als die van Acorus, Groot Riet, oft Wilden Zee-Galigaen, somtijdts een vuyst dick, somtijdts wat grooter, somtijdts kleyner, ghemeynlijck een palme langh, sommighe tsamen hanghende ghelijck die van Pioene Wijfken, sommighe gheheel, sommighe met stucken ende brocken, gheveselt; sommighe [1472] boven knoopachtigher; sommighe boven dick, beneden dun, als een langhe Peere, gherimpelt; somtijdts buyten rosachtigh, binnen wit; somtijdts buyten roodtachtigh, binnen heel roodt: allegader versch uyt der aerden ghehaelt zijnde seer malsch ende vet, sonder merckelijcken smaeck.

Dit ghewas groeyt in Oost-Indien, oft eyghentlijck in Sina oft China: van waer dat in West-Indien ghebroght zijnde, tamelijcken wel aerdt.

Nae dit voorseyde landt zijn dese wortelen China oft Echina ghenoemt gheweest, als ofmen Wortel uyt China seyde: dan in Oost-Indien self heeten sy Lampatan, Lampaos ende Bonti; in Persien Chop china.

Van dit ghewas is de wortel bijnae alleen ghebruyckelijck; ende wordt ghehouden voor droogh in den tweeden graed, met wat hitte: want sy en is soo heet niet als Salsa oft Pock-hout: daerom achten die van China dese wortel voor de alderbequaemste baete teghen de Pocken, midts dat de ghene, diemen daer mede gheneest, hun selven soo seer niet en hoeven te speenen van veelderley spijsen, dan alleen van Ossen-vleesch oft Vercken-vleesch, Visch ende rauwe vruchten. Voorwaer, alsmen de China versch krijghen kan, ende die swaer is, vast, dicht, onvermeluwet ende wit (want de roode oft rosse en is niet seer goedt) dan salmen daer wonderlijcke krachten in bevinden teghen alle heete ende oock langhe sieckten, niet alleen teghen de Pocken, maer oock teghen de Pest, allerley kortsen, ende alle inwendighe verrottinghen: want sy gheneest de krancke meest door het sweeten, maer maecktse daerom heel slap, ende verdrooght het lichaem wonderlijcken seer. Sy versoet de pijnen van de leden, ende ’t flercijn, in handen ende voeten, maer meest in de heupen; belet alle sinckinghen ende catarren; doet de huyt goede verwe krijghen: ende gheeft het qualijck ghevoedt lichaem kracht: gheneest de geelsucht, ende watersucht, ende alle onghesteltheydt ende verstoptheden van de lever, de gheraecktheydt, lammigheydt, bevinghe, ende alle ghebreken van de zenuwen, ’t graveel ende allerley qualen van de blase. Is goedt teghen de ghescheurtheydt oft breucksel: ende midts datse de vochtigheden opdrooght, isse sonderlinghen nut teghen alle koude ghebreken, ende die van swaer, grof oft melancholijck bloedt komen. Sy sterckt oock de maghe, ende doet alle winden scheyden; versoet de pijne van de selve; ende oock alle verouderde pijnen des hoofts. Dan tot alle dese ghebreken wordt het afsiedsel oft water, daer de wortel in ghesoden is, meest ghebruyckt. Maer hier te lande neemtmen meer danmen in heete landen doet: want men neemt twee oncen van dese wortel in kleyne schijfkens ghesneden, ende men weycktse eeenen dagh ende eenen nacht langh in stroom-water: die van China nemen wel twee oncen ende een half teghen seven maten waters: Monardes en doet maer een once in ses maten water (elcke maet van achtien oncen) ende laet het op tamelijck vier tot de helft toe versieden: ende dit water koudt gheworden zijnde wordt doorghedaen oft ghesijghet, ende bewaert op een warme plaetse, om langher goedt te blijven. Den ghenen die dit water ghebruycken sal (te weten in de Pocken) moet eerst ghesuyvert oft ghepurgeert zijn met Syroopen daer veel Turbith oft Agaricus by is: ende men sal by de voorseyde Syroopen wat van dit water gieten, ende dat als eenen Julep te drincken gheven. Als dit ghedaen is, sal hy nuchteren tien oncen van dit water warm drincken (dan Garcias en gheeft dat nimmermeer warm; ten zy dat de pijnen seer groot ende veroudert zijn) ende daer nae sal hy twee uren langh sweeten; ende voorts als in ’t Capitel van Pock-hout gheseydt is. Een ure voor middagh sal hy eerst een kommeken Hoender-sop oft ander vleesch-sop slorpen: daer nae sal hy wat Rosijnen eten, oft drooghe Pruymen, ende de korst van wel ghebacken Broodt, daer nae Biscuyt oft Tweeback (die van China eten ghehonight Broodt) met de helft van een ghesoden iongh Hoenken, oft het vierendeel van een Hinne, met wat Sout; oft Hamelen vleesch met Sout, Saffraen ende drooghe Coliander, somtijdts oock ghebraden vleesch; sluytende de maeltijdt met Quee-cruydt. Sijnen dranck sal wesen ’t selve water dat hy ’s morghens ghenomen heeft. Acht uren nae de maeltijdt sal hy wederom te bedde gaen; den dranck nemende als voren, ende sweeten; dan eten; ende daer nae slapen. Dit moet hy dertigh daghen langh onderhouden; ende middeler tijdt de voorseyde Syroopen noch eens innemen, oft eenigh andere lichte minorativen; oft eenen dranck van Manna, oft Cassie, oft Rhabarber, gheweyckt in ’t water, daer dese China, oft Gerste, Pruymen, Soet-hout oft Endivie in ghesoden zijn. Ende indien den krancken alle daghen gheenen afganck en heeft, salmen een klisterie maecken van dit afsiedsel van China, met Roosen Honigh, Violetten Olie, ende Cassie. Dan sal hy hem selven noch viertigh daghen van veel eten speenen, ende van bijslapen, ende van Wijn; daerom salmen een once van de voorseyde onghesoden wortel drooghen, ende daer ses pinten waters op gieten dat selve tot de helft toe laten versieden, ende dat water voor ghemeynen dranck ghebruycken (maer alsmen dese wortel ghebruyckt teghen de slappigheydt van de maghe, die van veel slijmerigheyt ghekomen is, om den etens lust te doen wederkeeren, salmen dit water by den Wijn oft ghemeynen dranck gieten.) Garcias siedt dit water oock als voren: maer als den krancken met pijn in ’t hooft ghequelt is, oft met eenighen last in de zenuwen, dan doet hy daer Roosen oft oock Rosmarijn by; oft Eppe, als de lever verstopt is; sap van Soet-hout, alsser eenigh ghesweer oft zeer in de blase oft nieren is: somtijdts doet hy daer een once Gerste by. Ende dan, seydt hy, ten eynde van de twintigh daghen, oft ten langhsten van de dertigh, sal hy heel ghenesen; somtijdts oock vroegher, al is ’t dat de pijnen tot den vijftiensten dagh toe ghemeynlijck vermeerderen: want daer nae verminderen sy van dagh tot dagh. Indien den krancken te seer verhit wordt door ’t ghebruyck van dese wortel, soo en salmense soo stijf niet sieden; ofmen sal by dat water wat Endivie-water doen, oft water van Grijsecom, oft van Buglosse: ghevoelt hy al-even veel hittes (ghelijck het ghebeurt dat sommighe door dese wortel heel ontsteken, ende over hun gantsche lichaem uytslaen, al oft sy pockskens ende roodt-hont hadden) dan raedt den selven Garcias datmen ’t ghebruyck van dese wortel staken sal, ende tot op een ander tijdt uytstellen. Want voorwaer dit water is beter in de verouderde dan in de eerst beghinnende Pocken, te weten als daer groote gheswillen, ende vuyle sweeren oft zeerigheden by zijn: ende het is uytnemende goedt om de onlijdelijcke smerten ende pijnen te versoeten; ende gheneest oock alle de ghene die eenighe gheswil aen ‘t ghemacht, ende in sonderheydt aen de klootkens hebben: ende het scheydt de waterighe harde klapooren ende kropklieren. Sommighe doen by dit warm afsiedsel anderhalve draghme van ’t poeder van dese wortel, alsoo dickwijls als sy dat ’s morghens ende ’s avondts innemen. Sommighe nemen des morghens een weynighsken conserven van dese ghepoederde wortel, met Honigh oft Suycker ghemaeckt, ende drincken daer op dit voorseyde water wel warm. Sommighe nemen ter wijlen dat sy reysen oft scheep varen alle daghe ’s morghens ende ’s avondts twee draghmen poeder van dese wortel, met Wijn oft water, daer de selve wortel in ghesoden is. Sommighe sieden een once van dese wortel met twee draghmen wortel van Eppe in sestien ponden waters op langhsaem vier sonder roock, tot datter ses pondt versoden is: ende sy drincken dat alle daghe des morghens lauw, blijvende daer nae noch wtee uren op ’t bedde; ’t selve doen sy des avondts: maer over dagh drincken sy dat koudt. Dan alle de ghene die dat water ghebruycken, moetmen ’t ghesicht van alle vrouwen verbieden.

De selve wortel noch versch zijnde ende malsch, wordt in China rauw oft met vleesch ghesoden zijnde ghegeten als Rapen. Men distilleert oock een water uyt de selve versche wortel tot alle de voorseyde sieckten, ende teghen den aenwas oft overvloedighe vleesch aen den hals van de blase, ende aen de mans roede, ende teghens de zeerigheden der selver. ‘Tselve water verweckt oock den bijslapens lust. Het en is nochtans soo goedt niet als het water, daer dese wortel in ghesoden is gheweest. ‘Tschuym, dat op ’t water drijft, alsmen dese wortel siedt, wordt op de quade zeeren ende gheswillen ghestreken: ende den dicken domp oft roock, die daer van opvlieght, versacht de pijnen, alsmen de leden daer over houdt. Somtijdts stooftmen de gheswillen [1473] met dit warm water; oft men doopt daer fijne doecken in, ende men leghtse op de zeeren, om die daer mede te suyveren.

Twee soorten van Valsche China, van Lobel beschreven.

1. De eerste noemt hy Valsche China van Guyenne; ende die ghelijckt de wortelen van Riet oft Acorus; ende wast by Tholouse; ende is de oprechte China niet onghelijck, bijkants sonder smaeck, maer dicker, bleecker, seer hardt, quaet om breken, ende houtachtigher, rondom beset met knobbelachtighe knoopen, buyten geel, binnen wit, met een Rietachtighe ghedaente; ende seer tsamentreckende, heel van grover ende tragher kracht: ende sy en dient gheensins niet teghen de Pocken, hoe wel datse krachtigh is om de quade zeeren ende kroppen te ghenesen.

2. De tweede noemt hy Ander Indiaensche China, in ’t Latijn China spuria pyriformis turbinata: ende die heeft grootachtighe wortelkens, spitsachtigh als een Peper, uyt Indien ghesonden voor oprecht China; maer qualijck: want sy zijn meer stoppende, vollijfvigh ende dicht, van verwe ende snede als Rhabarber, sonder reuck, buyten ros; dienen eer om te stoppen, ende de sweetinghe te beletten, dan om het selve te verwecken. Sommighe segghen dat het noch wortelen en zijn, noch Riet, noch Wilden Galigaen: maer stucken van eenen grooten boom.

Een ander Valsche China oft Pseudo-China is een wortel uyt Wingandecaouw ghebroght, seydt Clusius, heel knoopachtigh, met veele knobbelen, rosachtigh, aen haer opperste noch een stucksken van haer Rijs behoudende, sulcks alsmen in de Stekende Winde siet, te weten hardt, houtigh, seer ghezenuwet. De wortel selve is van binnen oock ros, als de wortel van Butomon oft Pseudo-Acorus, eerst sout, daer nae drooghende van smaeck.

Tsinaw is oock een wortel uyt Wingandecaouw wassende, de China seer ghelijck: de welcke in stucken ghesneden, ghestooten, ende met water begoten, om het sap uyt te douwen, ghebruyckt wordt om daer Broodt van te backen.

Cinirevent is de Ravetseni oft Rhabarber.

Rhabarber van Peru, in ’t Latijn Rhabarbarum Americanum, is de ander Rhabarber heel ghelijck, seydt Monardes, te weten rondt, bruyn van schors, binnen roodt, met wit gheplackt, verwende als Saffraen, bitter; dan hier van hebben wy in ’t langh ghehandelt in ’t laetste van den twaelfsten Boeck.

De wortel van Quimbaya, in ’t Latijn Radix Quimbaya, is een langhe dunne wortel, tusschen de boomen wassende; van de welcke een stuck soo langh als eenen arm in achtien oncen water gheweyckt, het meeste deel van dat water indrinckt: ende ‘t water datter overblijft, is seer goedt om den buyck weeck te maecken, sonder groote beroerte, te weten alsmen daer dry oncen tseffens van indrinckt.

Bexigo del Peru zijn misschien de selve wortelen van Quimbaya; want een vierendeel loots daer van inghenomen, maeckt den buyck sachtelijck weeck. Sy zijn eer rijsen dan wortelen, langh, bijnae allesins eenen vingher dick, ende ghekronckelt, met een aschgrauwe schors, binnen seer ghezenuwet, scherp ende ten laetsten heet van smaeck; ende zijn misschien een Atragena van Peru, seydt Clusius.

Carlos santo, in ’t Latijn Carolus Sanctus; anders Radix Indica, dat is Wortel van Indien, in Mechioacan veel wassende, is ons Hoppe-cruydt seer ghelijck, ende vlecht sich selven om de staken oft bijstaende heesteren: anders light het ter aerden: de bladeren zijn bijnae als Hoppe-bladeren, doncker groen, swaer van reuck, doch niet heel onlieflijck. Het en heeft bloemen noch vruchten. De wortel is boven dick ende gheknobbelt, benedenwaerts verdeylt in andere kleyner wortelen, soo dick als den grootsten vingher, witachtigh: ende haer schorsse is licht om aftrecken, specerijachtigh van reuck, maer bitter, met eenighe scherpigheydt; de middel-zenuwe van de selve wortel is van veele dunne vliesen ghemaeckt, die van een ghescheyden moghen worden.

Dese wortel is heet ende droogh in ’t beghinsel van den tweeden graed; dan haer meeste kracht is in de schors; de welcke eenen tijdt langhe gheknauwt zijnde het los tandtvleesch vast maeckt, ende bewaert de tanden van verrottinghe, ende neemt de bruynigheydt oft sleeuwigheyt wegh, ende maeckt eenen goeden aedem: maer men moet den mondt ten laetsten met water afspoelen, om de bitterheyt te benemen. Om de hooftpijn te ghenesen, salmen dese schors knauwen met een bladt van Taback: want soo (ende oock alleen) gheknauwt, treckt sy veel slijm ende ander vochtigheydt uyt het hooft, ende gheneest midts dien alle sinckinghen, de snoteringhe, ende de pijne des hoofts: sy doet sommighe braecken, ende drijft daer mede veel galle en slijm uyt de maghe; in sonderheydt het water daer sy in ghesoden is: ’t welck oock goedt is teghen het scheursel oft de sinckinghen der darmen, een maendt oft twee alle daghe ghedroncken. Dit water wordt oock teghen de Pocken ghebruyckt, ende teghen de vallende sieckte. Maer andere prijsen het poeder meer dan dit water. Want een weynighsken poeder van dese schors, met witten Wijn oft Coriander-water oft Caneel-water inghenomen, opent de verstopte moeder, verweckt de maendtstonden, doet de winden scheyden, ende gheneest de ghebreken des herten die van de moeder komen: wordt de vrouwen ghegheven, die in ’t kinderbaeren flouw worden: (dan het doet haer sterckelijck sweeten: ) ende met Wijn oft water van Arangie-bloemen, doet haer ghemackelijck baren. Sommighe segghen, dat de wortel alle de krachten van Rosmarijn heeft. Andere nemen twee draghmen van dese wortel met de schors, kleyn ghesneden, ende siedense in dry pinten waters tot de helft toe; ende drincken ses oncen van dit water met Suycker, teghen de voorseyde ghebreken.

Colles is een groote ende welrieckende wortel van den Witten Chameleon, in Candien seer ghemeyn, maer onnut. Dan uyt de bloem-knopppe van dat ghewas vloeyt een Gomme in de Somersche maenden, die de kinders tusschen hunne handen kloppen, om daer een groot gheluydt mede te maecken. Sy wordt oock voor Mastick ghebruyckt. [1474]

China, Carlo Santo, ende meer andere zulke wortels. 44.

(Smilax china) China is de wortel van een kruid dat dertig of veertig cm hoog opschiet met vele dunne doornachtige twijgen die veel op die van de stekende winde lijken en zelden dikker zijn dan de kleinste vinger en begroeid met weinig bladeren en zo groot als die van brede weegbree of, zoals andere zeggen, als jonge oranjebladeren of als granaatbladeren. Andere zeggen dat dit gewas als het bij de bomen gezaaid wordt groter wordt en zichzelf daarom hecht en vlecht als klimop, maar andere verzekeren dat het groeit als riet. En voorwaar, de wortel is als die van Acorus, groot riet of wilde zee galigaan en soms een vuist dik, soms wat groter en soms kleiner en gewoonlijk tien cm lang waarvan sommige tezamen hangen als die van pioen wijfje, sommige heel en sommige met stukken en brokken, gevezeld en sommige [1472] boven meer geknoopt en sommige boven dik en beneden dun als een lange peer, gerimpeld en soms buiten rosachtig en binnen wit, soms buiten roodachtig en binnen heel rood, allen vers uit de aarde gehaald zijn zeer mals en vet zonder merkelijke smaak.

Dit gewas groeit in Oost-Indië of eigenlijk in Sina of China vanwaar dat in West-Indië gebracht wordt en tamelijk goed aard.

Naar dit voor vermelde land zijn deze wortels China of Echina genoemd als of men wortel uit China zei, dan in Oost-Indië zelf heten ze lampatan, lampaos en bonti, in Perzië chop china.

Van dit gewas is de wortel bijna alleen gebruikelijk en wordt voor droog in de tweede graad gehouden met wat hitte want ze is niet zo heet zoals Salsa of pokhout en daarom achten die van China deze wortel voor de allerbeste baat tegen de pokken omdat diegene die men daarmee geneest zichzelf niet zo zeer behoeven te onthouden van vele spijzen, dan alleen van ossenvlees of varkensvlees, vis en rauwe vruchten. Voorwaar, als men de China vers krijgen kan en die zwaar is, vast, dicht en niet vermolmt en wit (want de rode of rosse is niet zeer goed) dan zal men er wonderlijke krachten in bevinden tegen alle hete en ook lange ziekten en niet alleen tegen de pokken, maar ook tegen de pest, allerlei koortsen en alle inwendige verrotting want ze geneest de zieke meest door het zweten, maar maakt ze daarom heel slap en verdroogt het lichaam wonderlijk zeer. Ze verzoet de pijnen van de leden en jicht in handen en voeten, maar meest in de heupen, belet alle zinkingen en katarren en laat de huid een goede kleur krijgen en geeft het slecht gevoede lichaam kracht, geneest de geelzucht en waterzucht en alle ongesteldheid en verstoppingen van de lever, m. s., lamheid, beving en alle gebreken van de zenuwen, niergruis en allerlei kwalen van de blaas. Is goed tegen de breuken of breuk en omdat ze de vochtigheden opdroogt is ze bijzonder nuttig tegen alle koude gebreken en die van zwaar, grof of melancholisch bloed komen. Ze versterkt ook de maag en laat alle winden scheiden, verzoet de pijn er van en ook alle verouderde pijnen van het hoofd. Dan tot al deze gebreken wordt het afkooksel of water daar de wortel in gekookt zijn meest gebruikt. Maar hier te lande neemt men meer dan men in hete landen doet want men neemt twee ons van deze wortel die in kleine schijfjes gesneden zijn en men weekt ze een dag en een nacht lang in stromend water, die van China nemen wel twee ons en een half tegen zeven maten water, Monardus doet maar een ons in zes maten water (elke maat van achttien ons) en laat het op een rustig vuur vier tot de helft toe verkoken en als dit water koud geworden is wordt het doorgedaan of gezeefd en bewaard op een warme plaats om langer goed te blijven. Diegene die dit water gebruiken zal (te weten in de pokken) moet eerst gezuiverd of gepurgeerd zijn met siropen daar veel Turbit of Agaricus bij is en men zal bij de voor vermelde siropen wat van dit water gieten en dat als een julep te drinken geven. Als dit gedaan is zal hij nuchter tien ons van dit water warm drinken (dan Garcias geeft dat nimmermeer warm tenzij dat de pijnen zeer groot en verouderd zijn) en daarna zal hij twee uren lang zweten en voorts als in het kapittel van pokhout gezegd is. Een uur voor de middag zal hij eerst een kommetje hoendersap of ander vleessap slurpen en daarna zal hij wat rozijnen eten of droge pruimen en de korst van goed gebakken brood en daarna biscuit of tweebak (die van China eten honigbrood) met de helft van een gekookt jonge kip of het vierendeel van een kip met wat zout of jong geitenvlees met zout, saffraan en droge koriander en soms ook gebraden vlees en de maaltijd sluiten met marmelade. Zijn drank zal hetzelfde water wezen dat hij ’s morgens genomen heeft. Acht uren na de maaltijd zal hij wederom te bed gaan, de drank nemen als tevoren en zweten, dan eten en daarna slapen. Dit moet hij dertig dagen lang onderhouden en ondertussen de voor vermelde siropen noch eens innemen of enige andere lichte minorativen of een drank van manna of Cassia of rabarber dat geweekt is in het water daar deze China of gerst, pruimen, zoethout of andijvie in gekookt zijn. En indien de zieke elke dag geen afgang heeft zal men een klysma maken van dit afkooksel van China met rozenhonig, violenolie en Cassia. Dan zal hij zichzelf nog veertig dagen van veel eten onthouden en van bijslapen en van wijn en daarom zal men een ons van de voor vermelde niet gekookte wortel drogen en er zes pinten water op gieten en dat tot de helft toe laten verkoken en dat water voor gewone drank gebruiken (maar als men deze wortel gebruikt tegen de slapheid van de maag die van veel slijmerigheid gekomen is om de eetlust te laten weerkeren zal men dit water bij de wijn of gewone drank gieten.) Garcias kookt dit water ook als tevoren, maar als de zieke met pijn in het hoofd gekweld is of met enige last in de zenuwen dan doet hij er rozen of ook rozemarijn bij of eppe als de lever verstopt is en sap van zoethout als er enig zweer of zeer in de blaas of nieren is en soms doet hij er een ons gerst bij. En dan, zegt hij, op het eind van twintig dagen of ten langste van dertig zal hij heel genezen en soms ook vroeger al is het dat de pijnen tot de vijftiende dag toe gewoonlijk vermeerderen want daarna verminderen ze van dag tot dag. Indien de zieke te zeer verhit wordt door het gebruik van deze wortel zal men ze niet zo stijf koken of men zal bij dat water wat andijviewater doen of water van aardrook of van buglosse en voelt hij evenveel hitte (net zoals het gebeurt dat sommige door deze wortel heel ontsteken en over hun ganse lichaam uitslaan al of ze pokjes en rode hond hebben) dan raadt die Garcias aan dat men het gebruik van deze wortel staken zal en tot op een ander tijd uitstellen. Want voorwaar dit water is beter in de verouderde dan in de net beginnende pokken, te weten als er grote gezwellen en vuile zweren of zeren bij zijn en het is uitnemend goed om de onlijdelijke smarten en pijnen te verzoeten en geneest ook al diegene die enige gezwel aan het geslacht en vooral aan de klootjes hebben en het scheidt de waterige harde klaporen en kropklieren. Sommige doen bij dit warm afkooksel anderhalve drachme van het poeder van deze wortel net zo vaak als ze dat ’s morgens en ’s avonds innemen. Sommige nemen ‘s morgens wat conserven van deze gepoederde wortel die met honig of suiker gemaakt is en drinken daarop dit voor vermelde water wel warm. Sommige nemen terwijl dat ze reizen of scheep varen elke dag ’s morgens en ’s avonds twee drachmen poeder van deze wortel met wijn of water daar die wortel in gekookt is. Sommige koken een ons van deze wortel met twee drachmen wortel van eppe in zestien ponden water op langzaam vuur zonder rook totdat er zes pond verkookt is en ze drinken dat elke dag ‘s morgens lauw en blijven daarna noch twee uren op bed en hetzelfde doen ze ’s avonds, maar overdag drinken ze dat koud. Dan al diegene die dat water gebruiken moet men het aanzicht van alle vrouwen verbieden.

Die wortel die noch vers en mals is wordt in China rauw of met vlees gekookt gegeten als rapen. Men distilleert ook een water uit die verse wortel tot alle voor vermelde ziekten en tegen de aanwas of overvloedig vlees aan de hals van de blaas en aan de mannelijke roede en tegen de zeren er van. Hetzelfde water verwekt ook de bijslapen lust. Het is nochtans niet zo goed als het water daar deze wortel in gekookt is geweest. Het schuim dat op ’t water drijft als men deze wortel kookt wordt op de kwade zeren en gezwellen gestreken en de dikke damp of rook die daarvan opvliegt verzacht de pijnen als men de leden daarover houdt. Soms stooft men de gezwellen [1473] met dit warm water of men doopt daar fijne doeken in en men legt ze op de zeren om die daarmee te zuiveren.

Twee soorten van valse China zijn van Lobel beschreven.

1. De eerste noemt hij valse China van Guyenne en die lijkt op de wortels van riet of Acorus en groeit bij Touluse en lijkt op de echte China en is bijna zonder smaak, maar dikker, bleker en zeer hard, slecht om te breken en houtachtiger, rondom bezet met knobbelachtige knopen, buiten geel en binnen wit met een rietachtige gedaante en zeer tezamen trekkend, geheel van grovere en tragere kracht en ze dient geenszins tegen de pokken hoewel dat ze krachtig is om de kwade zeren en kroppen te genezen.

2. De tweede noemt hij ander Indiaanse China, in het Latijn China spuria pyriformis turbinata, en die heeft grootachtige worteltjes die spitsachtig zijn als een peper en uit Indien gezonden worden voor echt China, maar kwalijk, want ze zijn meer stoppend, zeer stevig en dicht, van kleur en snede als rabarber en zonder reuk, buiten ros en dienen eerder om te stoppen en het zweten te beletten dan om dat te verwekken. Sommige zeggen dat het geen wortels zijn en ook geen riet of wilde galigaan, maar stukken van een grote boom.

Een andere valse China of Pseudo-China is een wortel die uit Virginiana gebracht wordt, zegt Clusius, en heel knoopachtig en met vele knobbels die rosachtig is en aan haar opperste noch een stukje van haar twijg behoudt zulks als men in de stekende winde ziet, te weten hard, houtig en met zeer veel zenuwen. De wortel zelf is van binnen ook ros zoals de wortel van Butomus of Pseudo-Acorus, eerst zout en daarna verdrogend van smaak.

Tsinaw is ook een wortel uit Virginiana die daar groeit en veel op China lijkt die in stukken gesneden, gestoten en met water begoten wordt om het sap er uit te duwen gebruikt wordt om er brood van te bakken.

Cinirevent is de ravetseni of rabarber.

Rabarber van Peru, in het Latijn Rhabarbarum Americanum, is de andere rabarber heel gelijk, zegt Monardus, te weten rond, bruin van schors en binnen rood en met wit geplekt en kleurt als saffraan en is bitter, dan hiervan hebben we in het lang gehandeld op het eind van het twaalfde boek.

Carthagenas purging roots

De wortel van Quimbaya, in het Latijn Radix Quimbaya, is een lange dunne wortel die tussen de bomen groeit waarvan een stuk zo lang als een arm in achttien ons water geweekt wordt en het meeste deel van dat water inzuigt en het water dat er overblijft is zeer goed om de buik week te maken zonder grote beroerte, te weten als men er drie ons tegelijk van opdrinkt.

Bexigo del Peru zijn misschien dezelfde wortels van Quimbaya, want een vierendeel lood ervan ingenomen maakt de buik zacht week. Het zijn eerder twijgen dan wortels, lang en bijna alleszins een vingerdik en gekronkeld met een asgrauwe schors en binnen met zeer vele zenuwen, scherp en ten slotte heet van smaak en zijn misschien een Atragena van Peru, zegt Clusius.

(Menispermum canadense) Carlos santo, in het Latijn Carolus Sanctus of anders Radix Indica, dat is wortel van Indien die in Mechioacan veel groeit is ons hopkruid zeer gelijk en vlecht zichzelf om de staken of bijstaande heesters en anders licht het ter aarde, de bladeren zijn bijna als hopbladeren, donker groen en zwaar van reuk, doch niet heel onlieflijk. Het heeft bloemen noch vruchten. De wortel is boven dik en geknobbeld en beneden verdeeld in andere kleinere wortels die zo dik zijn als de grootste vinger en witachtig en haar schors kan er gemakkelijk af getrokken worden en is specerijachtig van reuk, maar bitter met enige scherpte, de middelzenuw van die wortel is van vele dunne vliezen gemaakt die vaneen gescheiden mogen worden.

Deze wortel is heet en droog in het begin van de tweede graad, dan haar meeste kracht is in de schors en als die een tijd lang gekauwd wordt maakt ze het los tandvlees vast en bewaart de tanden van verrotting en neemt de bruinheid of stroefheid weg en maakt een goede adem, maar men moet de mond tenslotte met water afspoelen om de bitterheid te benemen. Om de hoofdpijn te genezen zal men deze schors kauwen met een blad van tabak want zo (en ook alleen) gekauwd trekt ze veel slijm en andere vochtigheid uit het hoofd en geneest daardoor alle zinkingen, snotteren en de pijn van het hoofd, ze laat sommige braken en drijft daarmee veel gal en slijm uit de maag en vooral het water daar ze in gekookt is wat ook goed is tegen de breuken of de zinkingen van de darmen een maand of twee elke dag gedronken. Dit water wordt ook tegen de pokken gebruikt en tegen de vallende ziekte. Maar andere prijzen het poeder meer dan dit water. Want wat poeder van deze schors met witte wijn of korianderwater of kaneelwater ingenomen opent de verstopte baarmoeder, verwekt de maandstonden, laat de winden scheiden en geneest de gebreken van het hart die van de baarmoeder komen en wordt de vrouwen gegeven die in het kinderbaren flauw worden (dan het laat ze sterk zweten) en met wijn of water van oranjebloemen laat ze gemakkelijk baren. Sommige zeggen dat de wortel alle krachten van rozemarijn heeft. Andere nemen twee drachmen van deze wortel met de schors, klein gesneden, en koken het in drie pinten water tot de helft toe en drinken zes ons van dit water met suiker tegen de voor vermelde gebreken.

Colles is een grote en welriekende wortel van de witte Chameleon die in Kreta zeer algemeen is, maar onnut. Dan uit de bloemknop van dat gewas vloeit een gom in de zomerse maanden die de kinderen tussen hun handen kloppen om er een groot geluid mee te maken. Ze wordt ook voor mastiek gebruikt. [1474]